Chùa Giác Thế nơi lưu giữ dấu ấn thời gian

| 13/07/2016 | 0 Comments

Bài & ảnh: TRẦN  VĂN  DŨNG

chua-Giac-TheSuốt chiều dài lịch sử, Huế là trung tâm văn hóa Phật giáo không chỉ của miền Trung mà còn của cả nước. Cố đô Huế có số lượng chùa nhiều nhất so với bất kỳ địa phương nào trên  lãnh thổ Việt Nam. Mỗi ngôi chùa ở Huế không chỉ là một công trình kiến trúc độc đáo hòa quyện với cảnh quan thiên nhiên, mà còn là một địa chỉ lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc sắc. Chùa Giác Thế ở làng Lại Thế, xã Phú Thượng, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế là một trong những chùa làng tiêu biểu. Vãn cảnh chùa Giác Thế, du khách thập phương sẽ được thưởng ngoạn vẻ đẹp quyện hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc nơi đây.

Làng Lại Thế được hình thành cách đây hơn 540 năm trong sự kiện vua Lê Thánh Tông (1442 – 1497) đích thân dẫn đại quân đi bình định Thuận Hóa trước sự đánh phá của quân Chiêm Thành năm 1471. Sau công cuộc bình định, trên đường trở về, dừng ở thành Hóa Châu, vua đã ban chiếu cho tăng cường di dân vào Thuận Quảng và những vùng đất khác để khai hoang, phục hoá thành lập làng xã mới. Làng Lại Thế được cắm mốc hình thành trong thời điểm này. Theo “Ô Châu cận lục” của Dương Văn An chép từ thời nhà Mạc năm 1553, làng Lại Thế được kể đến là một trong 67 xã của huyện Tư Vinh, thuộc phủ Triệu Phong; về sau Đoan quận công Nguyễn Hoàng (1525- 1613) đổi huyện Tư Vinh thành huyện Phú Vinh, tức Phú Vang ngày nay. Sách “Ô Châu cận lục” cũng ghi rằng vào thời điểm đó, ở chợ Lại Thế có nhiều hàng hóa lưu thông, trong làng tù và thổi đầu canh giục giai nhân điểm phấn tô son; chứng tỏ làng Lại Thế lúc bấy giờ là nơi hội tụ đông vui, giao thông và sinh hoạt muôn phần thuận lợi.

Chùa Giác Thế tọa lạc trên mảnh đất rộng giữa làng, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 3km về phía Đông nam. Chùa được xây dựng từ năm Mậu Ngọ (1798), niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 6. Niên đại xây dựng ngôi chùa được nhận biết được qua dòng chữ Hán khắc trên liên ba chánh giữa của chùa:“景盛六年歲次戊午十二月初十日 己亥丑牌上樑 – Cảnh Thịnh lục niên tuế thứ Mậu Ngọ thập nhị nguyệt sơ thập nhật Kỷ Hợi, Sửu bài thượng lương” (Giờ Sửu, ngày Kỷ Hợi 10 tháng 12 năm Mậu Ngọ niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 6 – 1798 làm bảng thượng lương).

Chùa được xây dựng theo lối kiến trúc nhà rường một gian hai chái, còn gọi là kiểu nhà vuông. Đây là một trong những di tích nghệ thuật kiến trúc tiêu biểu vùng ven đô Huế với lối kiến trúc gỗ mang đậm dấu ấn dân gian cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Đó là phong cách nhà rường Huế với kiểu dáng, quy mô, mỹ thuật, tính năng sử dụng và các đồ sứ trang trí mang đặc trưng thời Nguyễn. Các đề tài trang trí trong kết cấu gỗ của chùa cũng được chạm trổ tinh xảo. Điều đáng chú ý là kiến trúc chùa Giác Thế được các nhà nghiên cứu văn hóa, mỹ thuật đánh giá là một dạng kiến trúc đặc biệt khác với lối kiến trúc của các chùa làng khác ở Huế. Điển hình là hầu hết các ngôi chùa làng khác đều được đặt nằm ngang thì chùa làng Giác Thế được đặt nằm dọc và chính việc đặt ngôi chùa theo hướng nằm dọc đã tạo nên chiều sâu tâm linh, tạo ra không gian rộng lớn cho ngôi chùa.

Là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân trong làng nên chùa Giác Thế thường xuyên được dân làng quan tâm tu sửa, giữ gìn. Cũng trên cây xà ở gian giữa chánh điện còn khắc các dòng chữ:

“啓定辛酉九月二十四日庚申己牌 改造上樑的舊坐甲向東 – Khải Định Tân Dậu cửu nguyệt nhị thập tứ nhật Canh Thân kỷ bài cải tạo thượng lương đích cựu tọa giáp hướng Đông” (Giờ Canh Thân, ngày 24 tháng 9 năm Tân Dậu niên hiệu Khải Định – 1921 khắc bản mộc ngày trùng tu thượng lương, y theo trước tọa giáp hướng Đông).

“佛 曆 二 千 五 百五 年 辛丑 陸月貳拾陸日辰牌上樑本社奉 炤從前大行修造坐向依舊恭   錄  –

Phật lịch nhị thiên ngũ bách ngũ niên
Tân  Sửu lục nguyệt nhị thập lục nhật Thìn   bài  thượng lương bổn xã phụng chiếu tòng tiền đại hành tu tạo toạ hướng y cựu cung lục
” (Giờ Thìn, ngày 26 tháng 6 năm Tân Sửu Phật lịch 2505 khắc ngày thượng lương. Bổn xã phụng theo trước đại trùng tu tọa hướng theo như cũ nay cung kính khắc lại).

Những dòng chữ đó đã cho chúng ta biết các lần trùng tu cải tạo lớn chùa Giác Thế. Lần thứ nhất vào ngày 24-10-1921 (ngày 24 tháng 9 năm Tân Dậu), giờ Thân (15-17h). Lần thứ hai vào ngày 7-8-1961(ngày 26 tháng 6 năm Tân Sửu), giờ Thìn (7-9h). Một điều thú vị là các dòng khắc đó không chỉ cho ta biết rõ ngày, tháng, năm mà cả giờ tốt để làm lễ đặt thượng lương. Đây là trường hợp độc đáo, rất hiếm gặp trong các ngôi chùa ở Huế nói riêng và ở nước ta nói chung, chứng tỏ ngôi chùa thực sự là một công trình“văn hóa tâm linh”, được dân làng giữ gìn qua các thời kỳ lịch sử.

Bước vào chánh điện, gian giữa thờ tượng Đức Phật Thích Ca ngự trên tòa sen, tay bắt ấn Tam muội, phía trên treo bức hoành phi bằng gỗ sơn son thếp vàng bên trong chạm nổi năm chữ Hán “敕賜覺世寺 – Sắc Tứ Giác Thế Tự”(Vua ban sắc lấy tên là chùa Giác Thế). Dòng chữ bên phải viết: “皇朝明命庚寅吉日造 – Hoàng triều Minh Mạng Canh Dần cát nhật tạo” (Tạo dựng vào ngày tốt năm Canh Dần, niên hiệu Minh Mạng [1830]).

Từ hàng cột nhất gian giữa phía trong chánh điện trở về sau chùa được thiết kế một vách ngăn bằng gỗ tạo thành hậu điện và trổ hai lối ra vào chánh điện trở với phía sau. Đây là khu vực thờ các vị khai canh làng Lại Thế mang họ Châu, Trần, Nguyễn. Trên có treo bức hoành phi:“光前 Quang tiền” (Sáng ở phía trước), lạc khoản ghi “景盛六年 恭錄 – Cảnh Thịnh lục niên cung lục”(Niên hiệu Cảnh Thịnh năm thứ 6 [1798] kính ghi); và hai bên có hai vế đối:chuong-chua-Giac-The

聖代親賢三錫命 尊神優愛重銘勳

Phiên âm:

Thánh đại thân hiền tam tích mệnh, Tôn thần ưu ái trọng minh huân.

Tạm dịch:

Đời vua sáng yêu người hiền, ba lần ban cho sức mệnh,

Bậc tôn thần thuận với lòng quý mến, trọng công nghiệp rạng rỡ.

Dòng lạc khoản đề: “啓定元年梅  月  國子監祭酒阮文理檢敎阮科澹助 敎黎炳助敎膺龆拜

Khải Định nguyên niên mai nguyệt, Quốc Tử Giám Tế tửu Nguyễn Văn Lý, Kiểm giáo Nguyễn Khoa Đạm, Trợ giáo Lê Bính, Trợ giáo Ưng Điều bái” (Tháng 4 niên hiệu Khải Định năm thứ nhất [1916], Quốc Tử Giám, quan Tế  tửu Nguyễn Văn  Lý,

Kiểm giáo Nguyễn Khoa Đạm, Trợ giáo Lê Bính, Trợ giáo Ưng Điều bái).

Từ bao đời nay, chùa  làng  Giác  Thế  là nơi dân làng thành tâm lễ Phật vào những ngày lễ, Tết, sóc, vọng và cũng là chốn vãn cảnh của du khách muôn phương. Chùa Giác Thế cũng góp phần vào nét đẹp điểm tô văn hóa làng Lại Thế và là điểm đến không thể thiếu của những người con xa xứ mỗi khi có dịp trở về thăm quê. Hiện nay, chùa vẫn còn bảo lưu được chuông đồng trên trăm tuổi và nhiều bức tượng quý đã ngoài 200 năm. Việc thờ tự ở chùa Giác Thế cũng có nét riêng; chùa không chỉ thờ Phật mà còn thờ cả Thánh mẫu và Quan Công. Ở đây cũng thờ ngài Bổn thổ Đô đại thành hoàng, các vị thủy tổ khai canh khai khẩn của làng: Đặc tấn phụ quốc Thượng tướng quân Hồ Bá Châu tướng công, Đặc tấn phụ quốc Thượng tướng quân Tán Lý hầu Trần tướng công và Bổn thổ khai canh Nguyễn đại lang tôn thần, những vị đã có công khai lập chùa. Trong khuôn viên yên bình của ngôi chùa làng GiácThế hôm nay vẫn hiện diện những miếu thờ với những kiến trúc đặc trưng, đó là miếu thờ thần làng, miếu ngũ hành và miếu thờ các vị thủy tổ khai canh khai khẩn của làng nói trên; tất cả tạo nên sự gần gũi hài hòa nơi chốn thiền môn của làng quê.

Chùa Giác Thế là một nguồn tư liệu vật chất, một dấu ấn văn hóa góp phần vào việc nghiên cứu lịch sử hình thành phong cách kiến trúc chùa xứ Huế trong dặm dài của kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Cùng với hệ thống di tích lịch sử văn hóa, kiến trúc nghệ thuật trên địa bàn huyện Phú Vang như nhà lưu niệm Nguyễn Chí Diễu, đình An Truyền, đình Lại Thế, tháp Phú Diên, đình Quy Lai, đình làng Sình, đình Tây Hồ, chùa Hà Trung… chùa Giác Thế góp thêm phần đa dạng và phong phú cho hệ thống di sản văn hóa vật thể – những chứng tích vật chất và tinh thần phản ánh sinh động về đời sống, phong tục, tập quán cũng như lịch sử phát triển và bề dày văn hóa của cộng đồng cư dân trên vùng đất Phú Vang nói riêng và tỉnh Thừa Thiên Huế nói chung. •

Văn Hoá Phật Giáo số 199

(Visited 194 times, 1 visits today)

Tags: , , ,

Category: Cảnh Chùa, Trần Văn Dũng

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *