Việc xây cất ngôi chùa Khmer đồng bằng sông Cửu Long

| 01/07/2016 | 0 Comments

Bài & ảnh: THẠCH  BA  XUYÊN

xay-chua-Khmer1Đại bộ phận người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long theo Phật giáo Nam tông. Họ lấy chùa làm nơi sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần và tâm linh. Người Khmer thường có câu: kon lóengana, neam Khmer, kon loeng nưng, neam watt (nơi nào có người Khmer, nơi ấy có chùa).

Công việc cất ngôi chùa, bắt đầu từ việc chọn đất. Đó là vùng đất rộng rãi, chung quanh có nhiều gốc cổ thụ như sao, bằng lăng, dầu… thường là nằm ở ngay trung tâm phum sóc. Trước khi xây dựng, người lập chùa mời Achar và sư sãi tiến hành nghi thức cúng Neak Tà của phum sóc, xin Neak Tà che chở cho việc diễn ra tốt lành. Sau khi chọn được ngày giờ tốt, thanh niên trong phum sóc nhiều ngày liền tiến hành đào cái ao lớn, đất đào ao  để đắp nền chánh điện. Sau đó, ao này được các sư sãi trồng sen, dùng nước ao để tắm giặt…

Những quần  thể  kiến trúc trong  chùa  thường  bố trí theo phương pháp ngũ điểm, vì người Khmer quan niệm những gì lớn nhất, trân trọng nhất phải được đặt ở trung tâm, chọn đó là công trình chính, làm chủ đạo, chi phối tất cả công trình còn lại. Cũng từ quan niệm đó, người Khmer sắp xếp tổng thể các công trình của chùa theo hai hướng:

Một là, cách bố trí mở. Theo đó, chánh điện nằm ở trục giữa hai bên  đường  thẳng  vuông  góc với nhau, nhưng lệch tâm hẳn về hướng Đông. Ở ba bên chánh điện là Đông, Bắc và Nam bố trí các tháp thờ cốt của những người quá cố. Ở góc hướng Đông-Bắc của nền  chùa thường  bố trí đền Neak Tà hay lò thiêu. Ở phần đất  phía  Tây  trục  Nam-Bắc thường  bố  trí saladana (hội trường) nằm cùng trục Đông-Tây với chánh điện nhưng  hơi lệch một ít về hướng Nam, còn lại là Tăng xá, phòng  khách, phòng  trụ trì, trường học… Với cách xây dựng như vậy, người Khmer luôn dành  phần  đất hướng Đông đặt những công trình thờ những bậc linh thiêng, những  vật quý báu nhất, bởi lẽ, họ cho rằng: hướng  đông  là hướng  sinh sôi nảy nở, họ mong  sao ông bà của mình sẽ tái sinh nơi Cực lạc.

Hai là, cách bố trí khép kín. Cách này ta thường  gặp nhiều hơn. Cách bố trí này cũng gần giống như bố trí mở, chỉ khác ở chỗ saladana  và sala riền (trường học) song song với nhau, phòng  trụ trì nằm cùng trục với chánh điện. Các Tăng xá nằm hai bên phòng  trụ trì tạo thành sân hình vuông hoặc hình chữ nhật để diễn ra các lễ hội. Cách bố trí này tạo không gian thoáng mát bên trong làm cho các công trình xung quanh vừa có đầy đủ ánh sáng, vừa mát mẻ, mặt khác cũng tạo nên sự kín đáo cho người tu hành… Chánh điện là những  công trình chính luôn đặt ở phần hướng Đông, trên nền cao tượng trưng cho núi Meru. Ba bên hướng Đông, Nam, Bắc ngoài hàng rào chánh điện là những ngôi tháp lớn nhỏ, cao thấp, nhiều kiểu kiến trúc khác nhau để thờ hài cốt ông bà thân nhân của Phật tử, tượng trưng cho các núi nhỏ bao bọc núi Meru. Chánh điện xây trên hai lớp nền nhằm tránh ngập nước, phù hợp với địa hình miền Tây Nam Bộ.

2Nghi thức khánh thành và các nghi lễ liên quan đến Phật giáo của người Khmer diễn ra ở chùa

2.1. Beân Chuôl Kol – Lễ kiết giới tạm

Chánh điện là phần quan trọng nhất của khuôn viên chùa Khmer. Công trình này phải mất một thời gian dài có khi đến hàng chục năm mới hoàn thành. Nên trong một thời gian nhất định, sau khi dựng xong bốn vách chánh điện, nếu đủ tiền thì lợp luôn nóc, nếu chưa lợp được thì cứ để vậy một hai năm sau sẽ hoàn thành. Đến đây, các vị sư sãi và Achar tiến hành  làm Beân Chuôl Kol, nghĩa  là lễ đặt  viên đá xung quanh  chánh  điện để ấn định việc tu hành. Chùa nào chưa làm lễ này thì chưa phải là chùa, vì chưa có ranh giới để tu.

Lễ này thường được tổ chức trong một hoặc hai đêm. Các nghi thức được tiến hành một cách nghiêm ngặt do nhóm người dựng chùa, Achar và sư cả thực hiện.

Ở tám hướng người ta cũng đào thành tám hố, cùng với một hố trung tâm, bên trên có gác những thanh tre, trên nữa là những cột cây tượng trưng được phủ vải đỏ. Vào rạng đông ngày cuối, Achar cũng đánh cồng cắt dây để các cây cột rơi xuống. Sau khi các sư sãi tụng kinh đủ tám hướng chung quanh thì lễ Beân Chuôl Kol chấm dứt. Đối với tín đồ Phật tử thì lễ Beân Chuôl Kol là rất hiếm có. Bởi mỗi ngôi chùa chỉ làm lễ này một lần duy nhất khi mới bắt đầu dựng cất. Sau đó, nếu chùa bị hư sập, bà con phum sóc góp công góp của trùng tu chùa chứ không tổ  chức lễ Beân Chuôl Kol. Nên có khi rất lâu thậm chí trăm năm mới có một nghi lễ Beân Chuôl Kol.

2.2. Beân Chuôl Seima – Lễ kiết giới chánh điện

Mỗi ngôi chùa Khmer đều được xây dựng rất kiên cố. Theo quan niệm của người Khmer, trong đời người ai dự Beân Chuôl Seima được chín lần thì “phước dư đông hải”. Vì thế, khi nghe  có Beân Chuôl Seima là người Khmer náo nức được đến nơi đó để bái Phật cầu kinh.

Lễ kéo dài từ hai đến  ba đêm. Nhưng trước đó cả tháng  nhà chùa đã lo chuẩn bị Beân Chuôl Seima một cách chu đáo. Đầu tiên là chùa chọn nhờ vị sư cao tuổi tinh thông giáo lí để lo tổ chức nghi lễ. Người Khmer tin rằng nếu không làm đúng nguyên tắc kiết giới thì chánh điện không sử dụng được. Tiếp theo, nhà chùa đã thông báo và gửi thơ mời đến các nơi cần thiết, đến những người quen  biết… Bà con Khmer nơi có ngôi chùa sắp được khánh thành háo hức lo chuẩn bị cúng chùa.

Đến ngày khánh thành, chùa được trang hoàng rực rỡ, trong ngoài sân chùa được quét  dọn quang  đãng, sạch sẽ, sẵn sàng đón khách.

Đặc biệt ở gần chánh điện của ngôi chùa làm lễ kiết giới, người ta đào tám hố theo tám hướng sát tường giới hạn khu vực thiêng. Các hố có hình vuông, cạnh và chiều sâu gần bằng nhau, cỡ năm tấc tây, trên miệng hố có gác một cây tre phủ vải đỏ, đặt một viên đá gọi là Sơlâk Seima. Riêng hố trung tâm trước điện Phật, trên có viên đá gốc gọi là Rus Seima. Tất cả các viên đá này được cân đo đúng theo trọng lượng và kích thước quy định sẵn.

Các chùa  bạn  đến  dự  lễ có thể  dựng  trại trong khuôn viên của chùa. Mỗi ngôi chùa sẽ dựng cho mình một lều trại bằng tre, gỗ… xung quanh chánh điện. Lều rộng vài chục thước vuông, với cổng chính được trang hoàng rực rỡ, đề rõ tên ngôi chùa của mình. Bên trong trại được chia làm hai phần: phía ngoài trải chiếu làm nơi mời khách tới thăm viếng, phía trong kê một sạp gỗ cách mặt đất cỡ hai, ba tấc, sạp gỗ khá rộng dùng làm nơi trưng bày những hiện vật quý giá, đẹp đẽ của ngôi chùa; cũng chính nơi đây, các sư sãi sẽ ngồi để đọc kinh chúc phúc cho khách tới thăm… Các lều này phụ trách luôn tám hố ở các hướng, còn chùa chủ chịu trách nhiệm đối với các viên đá.

Khách đến  mừng  lễ Beân Chuôl Seima cứ đi một vòng chánh điện, bỏ một vật tượng trưng cho ước mơ của mình ở kiếp sau vào một cái hố tự chọn. Ai muốn học giỏi thì bỏ vào hố sách vở, viết thước, ai muốn giàu có thì bỏ vào đó vàng bạc, muốn đẹp thì bỏ xuống hố gương lược…

Trong các ngày này, sư sãi tập trung tụng kinh ngày ba buổi, sáng, trưa, tối. Phật tử dâng  cơm cho sư vào hai buổi sáng, trưa, tối thì dâng sữa, trà đường. Khách thập phương  đến chùa xem hát dù-kê, vui chơi. Chùa sắp khánh thành còn tổ chức lễ cúng Peali. Theo truyền thuyết thì: xưa Peali là người có rất nhiều đất. Phật lại không có đất. Một lần nọ, Peali gặp nạn được Phật cứu.

Peali đền  ơn bằng  cách hỏi Phật muốn  gì không  thì cho. Phật nói muốn xin đất xây chùa. Peali đồng  ý và hỏi xin đến đâu. Phật trả lời bóng  của chiếc áo Cà-sa trải đến đâu thì xin đến đó. Thế là khi mặt trời chếch bóng. Phật đưa chiếc áo Cà-sa lên, bóng  Cà-sa phủ trùm gần hết đất đai. Peali phải cho đất như đã hứa.

Vì thế về sau người dân Khmer khi làm xong khuôn viên ngôi chùa, phải cúng Peali để bày tỏ lòng biết ơn đối với vị thần này. Lễ cúng có Pê Krong Peali (một mâm cơm) và những câu thần chú gợi nhớ công ơn Peali.

Đến rạng đông  ngày lễ cuối, sau khi các vị sư tụng kinh kiết giới đủ chín hố, các vị Achar đại diện cho các chùa bạn uyên thâm giáo lý vào chánh điện làm lễ. Xong mỗi vị Achar đến hố chùa mình phụ trách. Ông Achar ở chùa tổ chức lễ Beân Chuôl Seima đánh ba tiếng cồng. Dứt tiếng cồng thứ ba, các Achar đồng loạt đập các viên đá ở các hố cho nó rơi xuống cùng lúc. Nghi thức này cũng là nghi thức cuối của lễ Beân Chuôl Seima. Phật tử chung tay lấp hố lại, đến chiều thì ai về nhà nấy.

Lễ Beân Chuôl Seima ngoài tín ngưỡng tôn giáo, còn là dịp để bà con gặp gỡ nhau thăm hỏi, trò chuyện. Đáp lại tấm lòng của bà con là lời chúc phúc của các sư sãi…

2.3. Beân Putthea Phisèk – Lễ an vị tượng Phật

Chùa đã khánh thành. Đồng bào Phật tử góp công, góp của đúc các tượng Phật để dâng  cúng chùa. Các tượng này được đắp đúng theo Thích-ca bát thể. Trước khi đem vào chùa, đồng  bào phải làm lễ an vị tượng Phật theo đúng giáo lý.

Lễ này không  quy định thời gian, thường  kéo dài hai, ba ngày. Không gian làm lễ ở tư gia hay ở chùa cũng được. Hơn hai mươi vị sư sãi cùng cả trăm tín đồ được mời đến dự cho buổi lễ thêm  phần  long trọng. Trong những ngày lễ, sư sãi tụng kinh ba thời vào lúc sáng, trưa, tối. Sáng, trưa những người tổ chức lễ dâng cơm cho sư, buổi tối thì dâng sữa, trà… nếu tổ chức tại tư gia thì chủ nhà còn làm cơm đãi khách tham dự.

Quan trọng  nhất  là vào rạng đông  ngày cuối, tám vị sư tụng  kinh Ché yonto trước tượng Phật để tưởng nhớ ngày Bồ-tát chiến thắng Ma vương dưới cây bồ-đề. Xong, ông Achar đánh cồng báo hiệu, mọi người chắp tay mừng Đức Bồ-tát đắc quả thành  Phật. Sau đó, mọi người đọc kinh cầu phước cho chủ lễ, cho mọi người dự lễ, cho các vị sư sãi. Sau khi dâng cơm cho sư sãi và mời cơm khách dự thì buổi lễ chấm dứt. Tượng Phật bấy giờ đã đủ điều kiện để mang vào chùa thờ phụng.

3Chùa đối với người Khmer mang  một tình cảm sâu sắc. Người Khmer có câu nói: Sống vào chùa gửi thân, chết vào chùa gửi cốt. Chùa không những là trung tâm sinh hoạt tôn giáo mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa của người Khmer. Vì thế, người Khmer quan niệm nhà ở có thể xuềnh xoàng, đơn giản, nhưng ngôi chùa thì phải được xây dựng trang trí đàng hoàng. Nó là niềm tự hào của đồng bào Khmer trong phum sóc. ■„

Văn Hoá Phật Giáo số 198

(Visited 181 times, 1 visits today)

Tags: , , , ,

Category: Cảnh Chùa, Thạch Ba Xuyên

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *