Học để sống và hiểu bản thân

| 28/07/2016 | 0 Comments

NGUYỄN  HỮU  ĐỨC |

hoc-de-song-va-hieu

Có người cho rằng con người là một động vật kỳ lạ vì phải dành đến hàng chục năm để học mới có thể  lo cho cuộc sống  của mình  ở mức  trung  bình.  Điều này  hoàn toàn  khác với động  vật khác khi hầu  hết đều có thể tự lo cho cuộc sống của mình gần như ngay khi mới ra đời. Theo tôi, chính việc học là một phần của cuộc sống, để giúp con người chính là “người” khi xóa bỏ dần tàn dư “con” đeo bám suốt đời nhờ vào việc học. Ngẫm lại riêng cuộc đời mình đã trải qua 65 năm, tôi thấy mình đã dành phần  lớn cho việc học, nhưng gần như rất hiếm khi tự hỏi: “Học để làm gì, vì sao phải học?”. Thời gian học tiểu học với tuổi đời còn quá nhỏ, học mà không biết để làm gì là chuyện thường  tình. Nhưng suốt thời gian học trung  học, tôi chỉ biết học vì mẹ tôi bảo phải thế và vì thấy bạn bè mình ai cũng phải học. Đến khi học đại học, nhờ thi đậu vào trường đại học dược khoa, tôi tự mình hình dung  học để trở thành  dược sĩ. Nghĩa là học để biết, để làm một nghề nuôi sống mình suốt cuộc đời sau này.

Nhìn lại nền giáo dục của nước Việt Nam trong thời gian qua ta thấy nhiều yếu kém. Đến độ phải đặt vấn đề là phải “đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”. Suy đi ngẫm lại muốn đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục, trước hết phải trả lời câu hỏi rất hiếm người tự hỏi: “Học để làm gì, vì sao phải học?”. Như tôi, sau 65 năm sống trên đời dành phần lớn cho việc học, nhờ đọc bài báo nói về bốn trụ cột của việc học, khi đó mới đặt ra câu hỏi cho riêng mình “Thật sự mình đã học để làm gì?”.

Khi chuẩn bị bước vào thiên nhiên kỷ mới, thấy rằng học để làm gì thật  sự là vấn đề rất lớn của mọi hoạt động  giáo dục, cho nên Ủy ban Quốc tế về Giáo dục của Cơ quan Giáo dục, Khoa học và Văn hóa thuộc Liên Hiệp Quốc (UNESCO) đã công bố bốn trụ cột cho việc học dựa vào trả lời cho câu hỏi: “Học để làm gì?”. Theo UNESCO, học là làm bốn việc sau, tức bốn trụ cột của giáo dục theo tiếng Anh là: “learning to know, learning to do, learning to live together and learning to be”. Dịch sang tiếng Việt, ba việc đầu là: học để biết, học để làm,  học để chung sống với người khác, nhưng  việc thứ ba thì ôi thôi, tiếng Việt mình phong  phú quá, được dịch thành hàng lô việc như sau: học để xác lập mình, học để hoàn thiện mình, học để sống cho mình, học để khẳng định bản thân. Riêng “học để khẳng định bản thân” có vẻ được chuộng  nhất vì đã có một số trường học trương bảng  hoành  tráng hoặc sơn chữ to trước mặt tiền trường nêu bốn trụ cột: “Học để biết, học để làm, học để chung  sống  và học để khẳng  định bản thân”. Khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn”, trước đây đã được trang trọng phô trương ở các trường, nay vẫn giữ lại nhưng xem có vẻ khép nép nếu đứng cạnh bốn trụ cột đó. Nói là khép nép vì tính chất quá xưa cũ so với hiện đại nhưng “Tiên học lễ, hậu học văn” vẫn còn lý do tồn tại vì tình trạng xuống cấp của đạo đức xã hội vẫn nhan nhản trong cuộc sống.

“Học để biết, học để làm, học để chung  sống  với người khác” dịch từ ba trụ cột việc học của UNESCO có thể xem tạm ổn. Ngẫm lại từ cuộc đời mình, suốt thời gian đi học, tuy không đặt ra câu hỏi học để làm gì nhưng tôi thật sự mường tượng học để biết. Tôi đã học nhiều môn học để có kiến thức về thế giới, hiểu biết về cuộc sống xung quanh, nhận thức được đất nước dân tộc mình ngày càng tăng trưởng. Về học để làm và học để chung  sống với người khác, phải đợi đến lúc bước chân vào đại học; và cũng thế, tức cũng không đặt ra câu hỏi để tìm cách trả lời, tôi cũng mường tượng việc học ở giai đoạn này trước hết cũng là để biết, biết những điều mà một dược sĩ phải biết; sau đó là học để làm, làm những việc của một dược sĩ hành nghề sau này; và tiếp đến là học để chung sống với người bệnh cần dùng đến thuốc, với các đồng nghiệp tiếp xúc hằng ngày và với cả xã hội cần khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.

Còn việc sau cùng nếu gọi là học để khẳng định bản thân hay học để xác lập mình, học để sống cho mình dịch từ trụ cột thứ tư việc học của UNESCO thì tôi thấy không  ổn. Vì sao như vậy? Chính các từ như “khẳng định”, “xác lập”, “sống cho mình” rất dễ tôn sùng “cái tôi” đưa đến bóp méo, làm sai lệch mục đích của việc học. Trên con đường  phát  triển, con người luôn luôn hiện hữu với “cái tôi” xấu xí. Thoát thai từ một động vật, con người dính liền với bản năng luôn phóng chiếu đủ loại dục vọng. Đơn cử, một nhu cầu động  vật trong  con người là luôn mong muốn an toàn, an toàn về thể chất và an toàn về tinh thần – tâm lý và thường vì sự an toàn đó mà bất kể lợi ích của tha nhân. Từ đó con người sinh ra tham lam, đố kỵ, tị hiềm… trong quan hệ với nhau. Suốt quá trình tồn tại và phát triển, con người gây ra biết bao  tàn  nhẫn,  khổ đau  cho mình và cho người xuất phát  từ “cái tôi” luôn  muốn  được bành  trướng phóng  hiện, cái “bản ngã” chứa quá nhiều dục vọng. Có người nói: “Con người tự do phải là đích đến của giáo dục”. Thật ra, con người tự do không phải là con người sống bất kể các quy luật hài hòa của cuộc sống  và các định chế cần thiết của xã hội, mà là con người tự do giải thoát khỏi những dục vọng thấp hèn, giải thoát khỏi “cái tôi” gắn với “con” thay vì “người”. Chính vì vậy, một mục tiêu của việc học phải là làm cho con người trở thành “vô ngã” tức làm chủ được mình, giải phóng mình khỏi tham sân si, kiểm soát mình để không nô lệ vào “cái tôi” thấp hèn nhưng ma mãnh, quỷ quyệt. Điều kiện tiên quyết để con người “vô ngã” là con người phải thấu  hiểu “cái tôi” ma mãnh  quỷ quyệt, cái “bản ngã” do nhu cầu động vật cứ hướng về sự thấp hèn. Từ cột trụ “learning to be” có nghĩa là “học để sống” mà dịch thành “học để khẳng định bản thân”, “học để xác lập mình” hay “học để sống cho mình” dễ đi đến học để khẳng định, xác lập “cái tôi” ma mãnh, “cái tôi” bao hàm “con” hơn “người”. Có người dịch “học để hoàn  thiện mình” chính là để không nhập nhằng  với cái tôi đáng ghét  mà hướng đến sự hoàn thiện nhờ giáo dục. Tuy nhiên, như thế lại không lột tả được nghĩa của “to be”.

Sau khi phân  tích như trên, tôi mạo muội đề nghị cột trụ thứ tư của việc học là “học để sống và hiểu bản thân”. Toàn bộ bốn cột trụ việc học theo UNESCO theo tôi là: “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để sống và hiểu bản thân”. Chính trụ cột “học để sống và hiểu bản thân” sẽ làm cho ba trụ cột kia càng rõ nghĩa.

Ở nước ta, mục đích học để làm quan đã ăn sâu vào tâm não dân ta rất lâu rồi, cho nên cho đến nay “học để biết, học để làm” vẫn là tập trung học để nhồi nhét thật nhiều kiến thức và làm thì qua loa và cũng chỉ để thi (để được làm quan mà). Học để biết để làm xem kỹ lại chính là “học để thi”. Rõ ràng, nếu mọi người – từ người dạy đến người học – đều thấm nhuần tinh thần “học để sống và hiểu bản thân” thì sẽ ý thức rằng sự biến dạng học để biết để làm thành học để thi thật ra chỉ vì “cái tôi” tham lam, chạy theo mong cầu không chính đáng. Khi quan hệ mình với bản thân mình được thấu hiểu để có sự phản tỉnh, khi đó bản thân được tỉnh ngộ. Thế là người ta sẽ chuyển hóa để việc học là học để biết để làm thật sự chứ không phải chỉ để thi.

Còn “học để chung sống với người khác” ở nước ta thì như thế nào? Trong thời gian dài, ở ta chính khẩu hiệu “Mình vì mọi người, mọi người vì mình” đã trở thành nền tảng cho việc học để chung  sống với người khác. Mình vì mọi người nhưng  bản thân  mình không hiểu chính mình. Mình không hiểu là mình luôn luôn bị “cái tôi” thiên về phần “con” thôi thúc, kềm chế, kiểm soát để luôn xảy ra cảnh trạng “mình vì mọi người một cách ma mãnh dối trá, ngược lại, mọi người vì mình với bản thân mình luôn tìm cách phóng đại, bành trướng”. Chính “học để sống và hiểu bản thân” sẽ là tiền đề vững chắc để “học để chung  sống với người khác” chính là “mình vì mọi người, mọi người vì mình” thực hiện một cách hoàn thiện. Chỉ khi đó, việc học để chung sống với người khác mang tính chất “vô ngã” tức sống chung với người khác mà bị “cái tôi” xấu xí chen vô quấy rầy. ■„

Văn Hoá Phật Giáo số 201

(Visited 167 times, 1 visits today)

Tags: , , ,

Category: Giáo Dục, Nguyễn Hữu Đức

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *