Hội họa và con đường trở về mình

| 09/11/2013 | 0 Comments

Tạp Chí Văn Hoá Phật Giáo số 41 | Lê Mỹ thực hiệnHs Lê Thiết Cương

Họa Sĩ Lê Thiết Cương – HỘI HỌA VÀ CON ĐƯỜNG TRỞ VỀ MÌNH

“Như không” không phải là “không”, bởi nếu là “không” thì sẽ chẳng có gì để xem và cũng chẳng có gì… vẽ nữa! Chính vì thế, những bức tranh của Lê Thiết Cương trong triển lãm vẫn đầy đủ hình tướng, với rất nhiều sắc màu và ý tứ… nhưng họa sĩ lại muốn người xem thưởng ngoạn trong một tâm thế phi hình tướng, nghĩa là như … không có tranh. Các bức tranh hiện hữu, và sau cùng lại hiện hữu nhưng trong một cái nhìn khác, một tâm thế khác, một đời sống khác dẫu vẫn chỉ là những bức tranh ấy và đời sống ấy. “Như không” không phải là “không” mà lại là “không”! Triển lãm tranh của Lê Thiết Cương không phải là một công án Thiền nhưng hàm ý của họa sĩ khi đặt tên cho triển lãm lại muốn người xem coi các tác phẩm hội họa của anh như “ngón tay chỉ trăng”. Cái đạt tới hay có thể đạt tới là cái nằm ở bên ngoài hội họa, bên ngoài nghệ thuật, thậm chí ở bên ngoài những gì mà họa sĩ muốn nhắm tới và người xem đinh ninh là mình đã thấy và đã hiểu. Bởi nghệ thuật không nhắm tới sự hiểu, còn cái thấy chỉ là hình tướng bên ngoài làm lẩn khuất bản chất của hiện hữu.Như Không

Thế mới biết, cái ranh giới giữa “hữu” và “vô” không phải dễ nhận thức, nhất là khi người ta đinh ninh rằng mình đã sở đắc một tâm thế không phân biệt, dù chỉ là để vẽ một bức tranh, thậm chí chỉ là để xem một bức tranh.

PV: Anh là một họa sĩ nổi tiếng nhưng lại tham gia rất nhiều lĩnh vực khác, viết báo, viết văn, tổ chức gallery nghệ thuật… Những hoạt động này anh tham gia vì yêu thích hay vì một tham vọng, mong muốn nào đó?

Họa sĩ Lê Thiết Cương (HS.LTC): Tôi làm chỉ vì yêu thích nghệ thuật, không hề có tham vọng và mong muốn gì. Ai thì cũng phải làm, ít hay nhiều, những việc mà mình không thích. Tôi ngày càng giảm bớt đi những việc phải làm và tăng lên những việc được làm. Tôi muốn được sống chứ không phải là để sống. Mới được như vậy khoảng 2 năm thôi. Tôi đi vào khu vui chơi của trẻ em, hiếm khi nhìn thấy cái bập bênh ở thế song song mặt đất. Không nghiêng về bên nào, không trụ vào đâu thật khó. Nghĩ ngược lại thì thấy, hễ có ham muốn, còn tham vọng thì sẽ toàn là những việc phải làm chứ được làm sao được.

PV: Sự “tham” của anh có đi ngược lại với tiêu chí của nghệ thuật tối giản mà hội họa của anh theo đuổi? Anh có thể giới thiệu đôi chút về hành trình nghệ thuật của mình?

HS.LTC: Đúng là sự “tham” của tôi đi ngược với quan niệm nghệ thuật tối giản, nhưng đối với tôi, tối giản là chắt lọc. Nếu sinh ra đã là “không” rồi thì còn chắt lọc gì nữa. Có nhiều thì mới cần chắt lọc và mới có cái để mà chắt lọc chứ. Chả cứ hội họa, chả cứ hội họa tối thiểu, mà bản thân nghệ thuật đã mang ý nghĩa chắt lọc rồi.

Không nên hiểu tối giản tức là không có gì. Tối giản là dùng ít “nguyên liệu” nhất mà lại nói được nhiều nhất. Không nên chấp vào cái phương tiện nhiều hay ít. Vì cứ chấp vào phương tiện thì làm sao “tới” được? Tôi đã vẽ một cái dầm sen có mấy trăm bông sen mà vẫn mang tinh thần hội họa tối thiểu.

PV: Anh đã chiêm nghiệm về Thiền, và đã đưa nó vào hội họa của mình như thế nào?

HS:LTC: Tôi thích vẻ đẹp của sự giản dị, gần gũi, thân quen. Tôi thích vẻ đẹp của tĩnh lặng, yên lặng, tĩnh mịch, bình yên. Tôi thích vẻ đẹp của sự trống trải, trống vắng. Tôi thích vẻ đẹp của ít, của số ít, của đơn lẻ, của một mình. Tôi thích vẻ đẹp của kiệm lời, của hàm súc, cô đọng, khúc chiết. Nếu người xem thấy trong tranh của tôi sự kiệm mầu, kiệm hình, ít chi tiết, bố cục đơn giản, nhiều khoảng trống lớn, nhiều vu vơ, nhiều hư không, nhiều trống rỗng nhưng lại đầy ắp thì tức là nghệ thuật và đời sống tinh thần của tôi là một, là “như nhất”.

Mấy dòng về triển lãm “Như Không”:

“Đề tài cũng chẳng quan trọng gì, chẳng cụ thể gì. Toàn những đứng, ngồi, chơi, nằm, nghỉ, đi v.v… Một kiểu vẽ dễ, kiểu tạo hình trông rất dễ trong khi đã kiệm lời, đã tối thiểu, nay lại kết hợp thêm kiểu bỏ kỹ thuật, thì lại càng gây cảm giác không có gì, không cần vẽ, không biết vẽ, không vẽ gì, không làm gì, vẽ mà không vẽ gì cả. Vẽ dễ như không. Vẽ như không”.Tranh Lê Thiết Cương

PV: Đến triển lãm “Như Không” lần này, hình như thế giới tâm linh của anh đã tỏ lộ? Tại sao anh lại lấy quan niệm “Tính Không” của Phật giáo làm chủ đề triển lãm này?

HS.LTC: Suy cho đến cùng thì làm gì có tình cờ. Tùy duyên thôi. Có duyên thì gặp. Như nhiều gia đình Việt khác, nhà tôi cũng có bàn thờ Phật, ông bà cha mẹ tôi đều là những người mộ đạo. Ngày rằm, mồng một, ăn chay, đi lễ chùa hay phóng sinh, bố thí, làm điều thiện điều lành là những việc quen thuộc từ nhỏ. Tôi ngồi cạnh bà tôi, lẩm nhẩm theo kinh Nhật tụng đến thuộc nhưng kinh sách thì phải đến sau này, khi đã lớn mới dám đọc. Khi đi học, việc vào chùa, chép các pho tượng để nghiên cứu nghệ thuật truyền thống cũng là công việc thường. Có khác chăng chỉ là ở chỗ sau khi đã đọc mấy cuốn Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh (Ngô Thì Nhậm), Thiền uyển tập anh, Khóa hư lục (Trần Thái Tông), thơ Basho… thì cái duyên mới tới để phát hiện ra vẻ đẹp của ít lời, của không lời rất gần với mình và bắt đầu bước những bước đầu tiên vào con đường nghệ thuật tối giản. Tôi chỉ muốn nói thêm một điều rằng: Quan niệm về cái đẹp của tôi rất gần gũi với mỹ học Thiền chứ tôi không hề có ý định dùng nghệ thuật minh họa tư tưởng Thiền.

PV: Mỹ học Thiền, theo anh, là tước bỏ mọi chủ đề, thủ pháp kũ thuật… chăng? Khi đã “thõng tay vào chợ”, theo quan niệm của anh, như vậy, tác phẩm sẽ đạt đến điều gì?

HS.LTC: Xem tranh là thưởng thức nghệ thuật. Còn muốn tìm hiểu kỹ thuật hội họa thì cứ mở sách dạy vẽ ra xem. Kỹ thuật trong hội họa chỉ là “ngón tay chỉ trăng”. Trong nghệ thuật, bất kể loại hình nào, đề tài chưa bao giờ là quan trọng cả. Các pho tượng La Hán ở chùa Mía (tôi cho rằng đẹp hơn ở chùa Tây Phương) trở thành những tác phẩm tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc gỗ thế kỷ XVII chính vì cách đẽo, cách tạc. “Vạn pháp duy tâm đạo”, nghệ thuật đâu cần nhiều lời?

Khi đã “thõng tay vào chợ” trong nghệ thuật, tức là tước bỏ hết kỹ thuật, bỏ hết những vướng bận với đề tài, nội tiện chuyển tải và tỏ bày để đi vào lòng người. Nếu không như vậy thì chả cần chùa phải đẹp, tượng phải đẹp.

PV: Quan niệm nghệ thuật và quan niệm sống của anh có là một? Trong cuộc sống, nếu gặp thất bại, anh có “như không” được chăng?

HS.LTC: Nghệ thuật và đời sống của tôi không là một. Nghệ thuật của tôi tối giản nhưng đời sống của tôi lại nhiều: làm nhiều, chơi nhiều, thích nhiều… Nhưng nghệ thuật và đời sống tinh thần của tôi thì là một.

Trong cuộc sống nếu gặp thất bại thì tôi cũng coi “như không”. Có lẽ khoảng 2,3 năm gần đây, tôi mới “như không” được như vậy.

PV: Xin cảm ơn họa sĩ.

Lê Mỹ thực hiện

LTS. Khai mạc vào ngày 13 tháng 9 năm 2007, kéo dài đến hết tháng 9 tại Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc, 49 Nguyễn Du – Hà Nội, triển lãm bao gồm 18 bức tranh của họa sĩ Lê Thiết Cương có cái tên đầy hàm ý: “Như Không”.

Họa sĩ Lê Thiết Cương đã có rất nhiều triển lãm cá nhân, nhưng với triển lãm này, anh đã dành cho Tạp chí Văn Hóa Phật Giáo cuộc trò chuyện về quan điểm nghệ thuật của anh, nhất là về ý gợi từ tên gọi của triển lãm.

Tranh Lê Thiết Cương

(Visited 254 times, 1 visits today)

Tags: ,

Category: Giao Lưu

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *