Phật giáo cho chúng ta nhận biết hạnh phúc là điều giản dị

| 25/05/2014 | 0 Comments

Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo số 53

NHÀ ĐIÊU KHẮC PHAN PHƯƠNG ĐÔNG VÀ HỌA SĨ CHINH LÊ

Trong ngôi nhà tường gạch sẫm màu đất và màu thời gian ở ngoại vi thành phố Hồ Chí Minh, đôi vợ chồng nghệ sĩ – nhà điêu khắc (NĐK) Phan Phương Đông và họa sĩ (HS) Chinh Lê – vẫn thỉnh thoảng bày biện những cuộc triển lãm, thành quả của những đợt sáng tác theo từng chủ đề, giai đoạn. Dù ở giai đoạn nào, chủ đề gì, hình thái nghệ thuật nào, cả hai con người làm nghệ thuật ấy đều xác định đó chỉ là một bước đi trên hành trình phóng rọi bản ngã để tìm về nội tâm – cũng là hành trình tìm lại chính mình trong dòng chảy của cuộc sống thường ngày. Nếu với họa sĩ Chinh Lê, vẽ, làm thơ, nặn tượng… là cách để chị tìm đến với tự nhiên và hòa minh vào tự nhiên, thì với nhà điêu khắc Phan Phương Đông, nghệ thuật tối giản – khuynh hướng mà anh theo đuổi – cũng là sự hướng tới tự nhiên, tới cái tinh túy của Thiền.

Trong khu vườn của họ có một ngôi nhà gỗ giống như ngôi chùa Một Cột thu nhỏ. Một nơi chốn nghỉ ngơi giữa những khoảnh khắc sáng tạo và chiêm nghiệm? Để thoát khỏi những xô bồ của cuộc đời và để di dưỡng tinh thần? PV VHPG đã trò chuyện với đôi vợ chồng nghệ sĩ trong ngôi nhà ấy, giữa khu vườn trải đầy sỏi trắng bên sông Sài Gòn…

ngoi-chua-nho-trong-vuon Nhà điêu khắc Phan Phương Đông sinh năm 1961, tốt nghiệp Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM, học trò của nhà điêu khắc Lê Thược, chính thức sáng tác nghệ thuật với loại hình điêu khắc từ năm 1995. Trong mười mấy năm hoạt động nghệ thuật, anh đã thực hiện nhiều triển lãm tại tư gia và tham gia các triển lãm nhóm, trại sáng tác… Các tác phẩm nổi bật của anh chủ yếu trên chất liệu gỗ, đồng, mica, với khuynh hướng điêu khắc tối giản – một khuynh hướng nghệ thuật hướng về tự nhiên, chống đối lại sự phản nhân văn của guồng máy đời sống công nghiệp bằng chính các vật liệu công nghiệp. Đặc điểm của khuynh hướng này: chủ trương “bớt có nghĩa là thêm”, sử dụng các hình kỷ hà, phong cách lập thể, sự lặp lại và đồng diễn. Điêu khắc tối giản gần với tinh thần Thiền, hướng về tự nhiên.

tranh-chinh-leHọa sĩ, nhà thơ Chinh Lê là con gái của nhà điêu Nguyễn Hải. Chị theo nghiệp vẽ và thơ. Đề tài tạo hình của chị là phong cảnh chùa chiền, cỏ hoa, những khoảnh khắc của bốn mùa xuân hạ thu đông và hình bóng các thiền sư trên chất liệu phủ sơn ta vân du trên đường thiên lý. Chị đã tham gia nhiều triển lãm nhóm trong và ngoài nước. Serie tượng các thiền sư của Chinh Lê sáng tác năm 2007 dự kiến sẽ ra mắt công chúng vào năm 2008 có thể xem như một trong những serie sáng tác “ngẫu hứng”, “ngoài nghề”, nhưng thể hiện những chiêm nghiệm của chị về nghệ thuật tạo hình cũng như về đời sống nội tâm gắn bó sâu xa với tinh thần Phật giáo.

Phật giáo cho chúng ta nhận biết hạnh phúc là điều giản dị… Phật giáo – khởi nguồn tự do và yêu thương

PV: Sau triển lãm cá nhân “Một tiết” tại Hà Nội, dường như thấy chị ít xuất hiện tại các hoạt động mỹ thuật. Nghe nói, chị đang có một tập thơ sáng tác theo tinh thần Thiền được Qũy văn học Anh Thơ (do nhà thơ Anh Thơ sáng lập chọn làm ấn phẩm tiêu biểu trong năm nay?

HS. Chinh Lê: Sau đợt sáng tác tượng các thiền sư lấy cảm hứng qua thơ thiền, họa thiền, hiện tôi chưa có ý nghĩ sẽ bắt đầu lại từ đâu. Xưa nay, cả nghệ thuật lẫn cuộc sống đời thường của tôi đều theo ý hướng tự nhiên, nên bây giờ cũng vậy, tôi cứ để tự nhiên chi phối. Ở mỗi giai đoạn làm việc, tôi có thể cho ra những tác phẩm khác biệt về mặt hình thức, nhưng về tinh thần, nó là một, là “như nhất”.

PV: Cơ duyên nào khiến cả hai anh chị đều chọn cho mình con đường sáng tác nghệ thuật “hướng tới tự nhiên”?

HS.Chinh Lê: Cái tự nhiên mà tôi lựa chọn có thể nói không phải là sự “lựa chọn”. Cuộc sống đưa tôi đến nghệ thuật, hay tôi tự hòa mình vào nghệ thuật một cách tự nhiên như hơi thở, thật khó mà xác định. Có thể, điều đó đã tồn tại trong máu huyết của mình, được đời sống dung dưỡng mỗi ngày mà mình không hay biết, để rồi có một tên gọi “lý thuyết” như hôm nay.

kts-Phan-Phuong-Dong

NĐK. Phan Phương Đông: Những sáng tác của tôi hướng đến tự nhiên, nhưng tôi không sao chép tự nhiên mà tôi “mã hóa” nó lồng ngôn ngữ của điêu khắc tối giản trong tác phẩm của mình. Tự nhiên cũng là tự do, nó cho tôi sự độc lập và tự tại trong sáng tạo.

Trong cuộc sống, trước hết hãy là mình như là mình muốn đã, sau đó mới có thể biết được cái mình cần và hướng đến là gì. Quy luật lớn nhất của tự nhiên khó mà thật sự biết trước điều gì, nó cũng giống như sự vô thủy vô chung, không có gì là giống nhau, đứng lại, bất biến. Cứ đi rồi sẽ đến.

PV: Anh chị có phải là Phật tử không?

NĐK. Phan Phương Đông: Phật dạy rằng trong mỗi con người đều có Phật tính.

HS. Chinh Lê: Tôi sinh ra trong một gia đình theo đạo Phật, có lẽ vì vậy mà tôi cảm thấy Phật giáo là một điều gì rất mật thiết, gắn bó với đời sống của mình. Và có lẽ điều đó diễn ra với không chỉ mình tôi mà còn với rất nhiều người khác, những người sinh ra và lớn lên trong một văn hóa Á Đông đậm tinh thần Phật giáo. Cũng vì vậy, nói một cách không… quá đáng, nếu đời sống của tôi không thể hiện Phật tính, không có những ý tưởng hướng về tinh thần Phật giáo với những chiêm nghiệm về con người và đời sống, thì lời dạy của Đức Phật vẫn rất gần gũi với tôi, Đức Phật là một thành phần của… gia đình, không lúc nào là Ngài không hiện diện trong không gian gia đình chúng tôi…

NĐK. Phan Phương Đông: Xin nói thêm, mẹ tôi trước kia cũng ở chùa, ăn chay, niệm Phật, rồi sau đó theo kháng chiến chống Pháp. Sau này, khi trở về cuộc sống đời thường, bà vẫn sống với tinh thần của lời Phật dạy và chắc là tôi cũng được ảnh hưởng bởi tinh thần ấy.

PV: Sự ảnh hưởng đó thể hiện như thế nào, anh có thể nói rõ hơn?

NĐK. Phan Phương Đông: Nó cho tôi hiểu có những điều lớn lao trong cuộc sống. Một trong những điều ấy, trước hết con người phải là một con người đúng nghĩa của nó. Sống đẹp, sống không tầm thường, sau đó mới là câu chuyện nghệ thuật hay đại loại những gì mà ta có thể làm được trong hình hài của một con người. Điều lớn nhất với tôi có lẽ là khát vọng tự do, tự do để làm điều phải, tự do để sáng tạo, tự do để phát huy hết năng lực của mình.tuong-cua-Phan-Phuong-Dong

HS. Chinh Lê: Ở một khía cạnh khác, tôi muốn diễn giải rõ hơn, con đường tự do mà Phật giáo hướng tôi đến với thể tính của mình chính là tình yêu. Một tình yêu rộng mở, tình yêu với con người, với thế giới, với thiên nhiên, đó là hạnh phúc vô phân biệt. Và khi ta nắm bắt được, thấu triệt tình yêu đó, là ta đã biết cách sống hạnh phúc. Nếu nói một cách lớn lao hơn nữa, thì đối với tôi. Phật giáo là điểm tựa tinh thần cho sự hòa hợp, cho những tương giao và yêu thương giữa người với người. Biết yêu thương cũng là phương cách để sống hạnh phúc.

PV: Và tất cả những điều mà anh chị thấm nhuần ấy, được chuyển tải vào hành trình nghệ thuật ra sao?

HS. Chinh Lê: Con người ra so, nghệ thuật sẽ thể hiện như thế. Nắm bắt được hạnh phúc vô phân biệt, không quá biện biệt mình với người, mình với vạn vật, cũng là nắm bắt được bản chất đời sống. Sự vô phân biệt cho phép mở ra không cùng, không giới hạn thế giới tưởng tượng. Khi đó, giả sử tôi vẽ một bông hoa, nó không chỉ là bông hoa, không chỉ có hình dáng màu sắc của những cánh hoa, mà người xem tranh còn cảm nhận được hương thơm của hoa, cả thế giới sinh động quanh bông hoa đó. Thể hiện và chia sẻ những cảm nhận vượt ra ngoài giới hạn của hiện hữu cũng là sự tự nhiên mà Phật giáo mang lại cho tôi. Nó thấm đẫm trong tâm hồn tôi từ tuổi thơ và theo tôi đến bây giờ, không cần một sự cố gắng nào.

NĐK. Phan Phương Đông: Điêu khắc tối giản – nghệ thuật mà tôi theo đuổi – là sự gặp gỡ giữa kiến trúc, điêu khắc hiện đại và tinh thần Thiền. Một khuynh hướng nghệ thuật có ngôn ngữ cô đọng, mang tính khái quát cao, loại bỏ những gì không cần thiết, tạo được nhiều ấn tượng nhất bằng những phương tiện ít nhất. Có thể nó chỉ dành cho những ai thấu hiểu biết tinh thần tối giản như một cách thế thể hiện đời sống cá nhân trong sự hòa hợp với bản chất của tự nhiên. Nó không phải là chốc lát, nó là vĩnh hằng, nó hướng đến sự tuyệt đối, cũng giống như đám mây có thể đến rồi đi, nhưng bầu trời bao la thì vẫn đấy. Trong sáng tác nghệ thuật, vốn sống là cần thiết, nhưng với tôi, tinh thần Thiền cho tôi thấy đời sống không đâu khác là ở bên trong mình, thế giới là ở mình. Không cần đến những gì phù hoa, giả tạm, là những thứ ở ngoại vi, tôi có thể làm nghệ thuật cho chính mình từ những gì đơn giản nhất, tinh túy nhất. Nó là “trực chỉ nhân tâm”, là hành trình đi tìm chính mình.

Đôi vợ chồng nghệ sĩ và ngôi chùa trong tiềm thức

PV: Chị Chinh Lê có cảm thấy nghệ thuật của anh Phan Phương Đông thể hiện đúng như anh nói không?

HS. Chinh Lê: Được “trực chi nhân tâm”, để tìm thấy chính mình trong đời sống “ảo hóa” này, ai mà không mơ ước? Nghệ thuật hay cuộc sống đều chỉ là phương cách để con người đi trọn hành trình tâm linh của mình mà thôi. Nếu sống hết mình với hành trình đó, tức là ta đã đạt được một điều gì, ít nhất, một hành trình đi vào cuộc sống.

NĐK. Phan Phương Đông: Quan trọng là điều đó cho phép người nghệ sĩ có thể luôn làm mới mình, tìm kiếm mình liên tục không ngưng nghỉ. Và như vậy nghệ thuật cũng sẽ không bao giờ là cũ.

PV: Anh đã tìm được gì trên hành trình đó? Và đó là hành trình vô tận hay có điểm dừng?

NĐK. Phan Phương Đông: Nghệ thuật và cuộc sống, là vô tận, vô cùng, không có điểm khởi đầu mà cũng không có kết thúc, cũng giống như hành giả lần chuỗi tràng hạt vậy.

HS. Chinh Lê: Nhưng trong mỗi khoảnh khắc tìm kiếm, chúng ta có sự thú vị của khám phá, của thấu đạt, nhất lại là một hành trình thấm đẫm tình yêu thương. Tôi nghĩ nếu ai đó có vướng mắc về đời sống, về năng lực bản thân, chỉ cần thấm nhuần tinh thần từ bi nhân ái và triết lý sắc – không của Phật giáo, họ sẽ giải quyết được vấn đề. Hay nói cách khác, trong hành trình tìm về tự nhiên mà tôi hướng đến, có thể lấy cái nội để điều chỉnh cái ngoại, lấy cái động để điều chỉnh cái tĩnh. Nó chính là liệu pháp cân bằng cuộc sống.

NĐK. Phan Phương Đông: Nói chính xác, tinh thần Thiền giúp cho chất lượng cuộc sống cao hơn, con người được sống tốt hơn và đẹp hơn. Cuộc sống giờ đây đầy những lo toan, bận rộn, con người luôn phải đối mặt với stress, lấy đâu sự tĩnh lặng để lắng nghe mình và cảm nhận những điều xảy ra xung quanh? Thiền giúp cho con người biết sống chậm lại, sống điều hòa bên trong và bên ngoài. Tinh thần Thiền cũng mang đến một hình thức nghệ thuật liệu pháp, trước hết là để chữa chạy những tâm bệnh cho chính người nghệ sĩ và cho tất cả thế gian. Đối với tinh thần Thiền, tất cả đều là nghệ thuật.

PV: Có phải đó cũng là lý do để trong ngôi biệt thự tường gạch rất đặc biệt do tự anh thiết kế, anh đã không quên dành không gian cho một ngôi chùa, gọi là chùa thì hơi to tát, nhưng có thể xem như một cái am nhỏ gắn kết với hai dãy nhà và khu vườn? Anh làm gì trong cái “am” ấy?

NĐK. Phan Phương Đông: Ngôi nhà và những tác phẩm hội họa hay điêu khắc, với tôi chỉ là một. Chúng vốn hiện hữu trong thế giới nội tâm của tôi, như một phần của con người tôi. Lúc đầu, tôi cũng không có ý đồ gì hết, nhưng rồi khi ngôi nhà được xây xong, ai cũng bảo nó giống ngôi chùa Một Cột ở ngoài Hà Nội. Có thể những ký ức của tuổi thơ đã đi vào trong tiềm thức tôi chăng? Mà ký ức tuổi thơ thì bao giờ cũng đẹp, phải không? Tôi còn nhớ khi mới ba bốn tuổi, về quê sơ tán ở chùa, ăn cơm ở chùa, học ở chùa, trèo cả vào trong lòng tượng Phật mà ngồi. Và tôi thấy dường như nhà nào ở quê cũng phảng phất không gian nhà chùa. Có thể nói tôi đã đi thực tế từ khi ấy. Cái “am” này được dựng ở giữa một vườn sỏi, giữa một khoảng trống cần thiết để có thể làm việc và di dưỡng tinh thần. Nó là khoảng không của trời và đất, khoảng không cho những suy tưởng và sáng tạo.

HS.Chinh Lê: Cái “am” – như bạn gọi – với tôi là không gian ký ức tuổi thơ. Về mặt hình thức, có thể nó không tiện nghi lắm cho sinh hoạt thường nhật, nhưng về mặt nội tâm, đây là nơi chốn để tôi có thể trở về với tuổi thơ của mình, với sự hồn nhiên, mong manh của đứa trẻ.

PV: Trong cuộc sống tưởng như khép kín nhưng vẫn liên thông với bên ngoài, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, anh chị có quan tâm và nhận xét gì về đời sống tinh thần của các nghệ sĩ cùng thời với mình hiện nay?

NĐK. Phan Phương Đông: Những vấn nạn đời sống nội tâm ở mỗi người thường chỉ trỗi dậy khi gặp khó khăn, mà trước hết là khó khăn với chính mình. Nếu không thật với lòng mình, không hồn nhiên trong sáng như bản chất vốn có của nó, nghệ thuật cũng trở thành vô nghĩa, vô giá trị.

PV: Theo anh chị, phải chăng hiện nay đa phần các nghệ sĩ của chúnHSChinh-Leg ta vẫn chỉ lo hướng ngoại, chưa có một đời sống bên trong sâu sắc và có căn bản tâm linh, và đó cũng là lý do để đa phần các tác phẩm nghệ thuật của chúng ta chỉ nhàn nhạt cả về nội dung lẫn hình thức thể hiện?

NĐK. Phan Phương Đông: Đời sống nội tâm giúp mỗi người có khả năng tự khám phá chính mình. Trong tinh thần Thiền, khi người nghệ sĩ đi sâu vào nội tâm thì nghệ thuật sẽ trở thành “phi nghệ thuật”, tức là nó thực sự khởi lên từ tự nhiên, không tham cầu, không cố gắng. Nghệ thuật của chúng ta hiện nay, nếu muốn vươn ra tầm thế giới, chúng ta phải tự biết mình có điều gì để đóng góp cho nhân loại.

PV: Tại sao anh không sáng tác tượng chân dung? Anh có khi nàocó ý định tạc tượng Đức Phật? Nếu có, thì phong cách điêu khắc tối thiểu sẽ thể hiện như thế nào?

NĐK. Phan Phương Đông: Trong nghệ thuật, tôi thường không lấy con người làm đối tượng mô tả trực tiếp mà lấy thiên nhiên làm nguồn mạch cảm hứng. Có thế như thế tác phẩm sẽ mang tính phổ quát hơn, tự do hơn nhưng chủ đề xuyên suốt vẫn là để nói về con người.

PV: Năm 2008, anh chị có dự định gì mới cho công việc sáng tác, thể hiện một chặng đường mới trên hành trình tìm kiếm của mình?

HS. Chinh Lê: Có thể tôi sẽ tham gia triển lãm mỹ thuật nhân Đại lễ Phật đản Liên Hiệp Quốc tại Việt Nam vào tháng 5 tới, với serie tranh tượng các thiền sư, theo lời mời của Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

NĐK. Phan Phương Đông: Như tôi đã nói, tinh thần Thiền cho tôi sự tự do trong sáng tạo nghệ thuật nhưng đồng thời cũng cho tôi kỷ luật tự giác. Tự do mà không có kỷ luật là tự sát. Đến hẹn lại lên, tôi vẫn sẽ giới thiệu những tác phẩm mới với bạn bè của mình hai năm một lần.

PV: Xin cảm ơn anh chị!

Lê Mỹ thực hiện

(Visited 261 times, 1 visits today)

Tags: , , , ,

Category: Giao Lưu

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *