Sắc, thanh, hương….Tết

| 17/02/2015 | 0 Comments

Nhà văn, dịch giả Bửu Ý là tên tuổi quen thuộc trên văn đàn và trong lĩnh vực văn hóa-giáo dục không chỉ tại Huế mà cả miền Nam. Ông nguyên là Giáo sư của Đại học Vạn Hạnh, giảng dạy văn chương Pháp ở Đại học Paris VII Jussieu năm 1992 và tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Huế. Những ngày giữa mùa Đông tại ngôi nhà nhỏ, địa chỉ gần như duy nhất của một câu lạc bộ văn nghệ (ca Huế) do vợ ông-nghệ sĩ Nguyễn Thị Lợi sáng lập, ông là người duy trì sau khi bà qua đời, ông đã dành cho PV VHPG cuộc trò chuyện tản mạn về Tết. Xin giới thiệu cùng độc giả.

sac-thanh-huong-vi-Tet

Hương vị và màu sắc Tết

Thưa ông, đi nhiều, ăn nhiều cái Tết, ông có thể “định nghĩa”Tết trong đời sống văn hóa là như thế nào?

Năm 1963 tôi từ Huế vào Sài Gòn vừa dạy học vừa làm báo, Tết đến, dù lòng mong muốn về nhà ăn Tết nhưng cả hai nghề tôi làm đều không được thoải mái, túi không rủng rẻng, nên đành ăn Tết tha hương. Năm 1988, tôi cũng từng được ăn Tết tại Paris trong ngôi nhà của anh Thanh Tuệ (người chủ trương Nhà xuất bản Ân Tiêm-PV), với chỉ đơn giản trầm hương và một ít mứt bánh…Trong không khí thoáng mùi trầm hương, nhâm nhi miếng gừng cay…thế mà tôi vẫn có cảm giác như đang ăn Tết ở quê nhà. Người ta nói rằng, mình muốn biết mình quý cái gì thì nên thả nó mà ra đi, mình sẽ nhận ra điều đó khi xa nó hay gần như mất nó, còn cứ canh cánh bên mình, nhiều lúc mình không nhận ra. Tôi cũng nhận ra được ý nghĩa của Tết trong những lần như vậy.

Tết là dịp để những người trong gia đình gặp lại nhau. Không chỉ gặp giữa những người đang sống mà cả với hình bóng của người thân yêu đã mất, của tổ tiên. Ở đó, mọi mâu thuẫn, giận hờn, ganh ghét, xa cách được xóa nhòa đi. Ý nghĩa của không khí Tết là ở chỗ đó.

Ấn tượng Tết không thể quên trong ông là gì?

Không như ở Sài Gòn, là nơi ngày Tết dường như đường phố vắng vẻ hơn, nhà cửa đóng im lìm. Ở Huế, Tết đông đúc hơn ngày thường, người từ xa về đoàn tụ, quây quần bên nhau. Không những thế, Tết ở Huế còn có cái hương và âm thanh Tết nữa, rất khác lạ so với ngày thường. Nhiều khi ở nhà mình, lại nghe được tiếng “lanh canh”đổ xăm hường vẳng lại từ nhà hàng xóm, thế mà mình lại được…vui lây! Nghe tiếng cười nói sum vầy của nhà hàng xóm, mình không phải nhập cuộc mà mình cũng được vui. Hay đôi khi, đi ra sân trước nhà, chợt bắt gặp mùi hương trầm thoảng từ hàng xóm, cái cảm giác mình được sống trong sựgiao hòa của cõi âm dương, của cõi quen, cõi lạ…Thiệt hạnh phúc!

Ngày trước, thành phố Huế cách trở với làng quê bằng Đập Đá. Đến Tết, trên con đập đó, người thành phố về làng, người ở các làng quê lên thành phố qua lại rất tấp nập với nhiều màu sắc rất đẹp. Người lớn tuổi mặc áo dài xanh, đỏ; trẻ con mặc áo mới, cảnh tượng này không chỉ vui mắt thôi đâu mà nó là màu sắc Tết, khiến chúng ta nghĩ nhiều về những tập tục đẹpcủa quê nhà, lạ lùng lắm.

Tết còn là dịp để dọn mình, để sửa tâm ý của mình. Thời gian như chậm lại để chờ đợi con người cẩn thận dọn dẹp mình, đón nhận những tâm niệm tốt đẹp…

Tết là một thời gian thiêng liêng của đất nước…

Đã từng có người nói, đất nước mình đã tiến xa, đã công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nên những ngày lễ “rườm rà”như Tết nên dẹp bỏ bớt đi. Khi nghe câu nói đó, tôi đã thấy tiếc!

Ngày Tết rất ý vị, thiêng liêng, tình cảm trong con người ta, trong cư xử với nhau cũng khác thường. Trong những ngày Tết, tình ý con người thường lắng đọng lại. Ngày xưa, bắt đầu năm mới, người ta thường cầm bút viết lên một điều gì đó, có thể một câu thơ, một đoạn văn. Vẫn có người hay “làm dáng”, nhưng trong thời khắc thiêng liêng của Tết, họ cũng phải thành thật với chính mình, viết ra điều của mình chứ không vay mượn của người khác như trong ngày thường họ vẫn làm.

Gốc rễ tâm linh

Tết là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, theo chu kỳ tự nhiên, ở phương Tây hay phương Đông đều có. Là người nghiên cứu và giảng dạy văn chương phương Tây và rất quan tâm đến phương Đông, ông thấy có điểm gì đó cơ bản trong quan niệm của Tây và Đông phương về ngày Tết – thời khắc chuyển giao năm cũ và mở đầu năm mới?

Phương Tây theo tôi thấy, qua những năm tháng sống ở Pháp, thực sự tôi không cảm nhận được chiều sâu tâm linh trong những ngày năm mới của họ. Họ có những ngày lễ lạt để gặp gỡ và vui chơi với nhau, đó là các ngày lễ thuộc Ki-tô giáo như lễ Phục sinh, Noel, Tạ ơn…

Trong những ngày lễ lạt như Tết Tây chẳng hạn, là dịp để người ta vui chơi..thả cửa. Tôi nhớ lúc ở Paris, có người từng khuyên tôi không nên đi ra ngoài đường vào những ngày này, nếu không muốn đụng chạm cảnh say sưa. Người Tây phương coi trọng ý nghĩa của dịp sinh nhật nhiều hơn. Nói chung, trong các dịp lễ lạt, người Tây phương thường vui chơi nhiều, mà không nặng về ý nghĩa tâm linh như người Đông phương.

Giây phút chuyển giao giữa năm cũ và năm mới rất thiêng liêng đối với Đông phương, đó không chỉ là dịp để những người thân đoàn tụ dưới mái ấm gia đình, là thời điểm gặp gỡ người còn kẻ mất. Đó cũng là dịp để mỗi người tự kiểm lại cuộc đời của mình trong năm qua, mà trong đời sống bình thường có thể quên, xem lại mình đã làm gì, đã thiếu sót điều gì, và cần làm điều gì nữa…

Mọi thứ luôn thay đổi. Tết nay cũng không còn như Tết xưa, trong đó có những điều mất đi…

Sự thay đổi hay mất đi của các tập tục như Tết chẳng hạn là sự đương nhiên trong quá trình đô thị hóa đã và đang diễn ra trên đất nước mình, điều đó không chỉ diễn ra ỏ thành thị mà cả ở thôn quê. Tết ở thành thị bị nhạt đi, còn Tết ở thôn quê không còn “rềnh rang” như xưa.

Dịp Tết, người ta thường rơi vào những điều không hay, chẳng hạn như tốn tiền bạc nhiều và mê tín dị đoan. Nếu hai điều đó mà bớt đi thì tốt lắm. Bởi vậy có thể là dịp để những người có tiền quá nhiều phô trương sự giàu có hay có người sắm sanh vàng mã thật nhiều để cúng lễ…Tết không phải là dịp để làm những điều đó mà chính là chúng ta làm sao tạo cho được không khí bình an, đoàn tụ và vui tươi thực sự trong từng gia đình, trong xóm làng, khu phố.

Trong những điều mất đi, có điều gì là đáng tiếc, thưa ông?

Trên bình diện cả nước, tôi thấy có một vài tỉnh thành cố gắng duy trì những tập tục của những ngày lễ lớn như Tết, trong đó có thành phố Huế, tôi thấy thành phố này hiện vẫn giữ được cái đẹp, điều hay, màu sắc, hương vị của Tết. Tất nhiên, ở đâycũng có một vài sự mất mát ảnh hưởng không khí chung, cả không khí Tết. Chẳng hạn như nhiều hàng rào chè tàu xanh bị mất đi để thay vào đó là tường thành xi-măng. Ngày trước, âm thanh và hương vị Tết sở dĩ lan tỏa từ nhà này sang nhà khác là nhờ hàng rào chè tàu này, không bị cản trở như tường thành xi-măng.

Cái mất đi thấy rõ nhất là âm thanh của pháo.

Có điều, những trò chơi như cờ bạc, rượu chè, nhậu nhẹt trong dịp Tết, nếu được mất bớt thì sẽ tốt hơn cho xã hội. Và, quan niệm “tháng Giêng là tháng ăn chơi”cũng không còn phù hợp với đời sống hôm nay.

Con người dễ xuôi theo hướng ngoại, thích du lịch, nghe nhạc có tiếng động lớn…nếu phát triển nhu cầu hướng ngoại mà không chăm lo hướng nội, thì đời sống tinh thần chóng nghèo, tán lạc…

Muốn đạt đến những giá trị cao xa phải bắt đầu bằng việc tầm thường

Không khí thiêng liêng của ngày Tết thường gắn với mùi hương trầm…

Hương trầm tự nó có tính chất đặc biệt, nhẹ nhàng, đi vào lòng người, nhất là đối với những người biết tĩnh tâm. Hương trầm chính là mùi hương của đời mình, của quá khứ của mình.

Ta thường đốt lư trầm để dâng lên bàn thờ. Ở Huế, vị trí của bàn thờ thường ở nơi trang trọng nhất của ngôi nhà, hoặc nơi phòng hội họp của các thành viên trong gia đình. Đứng trước bàn thờ tổ tiên, thắp hương, xông trầm, bất cứ ai, dù ngỗ ngược đến mấy cũng cảm thấy khiêm nhường và chân thành hơn.

Việc thờ cúng tổ tiên được ông bà dạy bảo, truyền từ đời này qua đời khác, nên tự trong sâu thẳm lòng mỗi người đều thoang thoảng mùi hương trầm.

Ông nghĩ gì về nếp trọng việc thờ tổ tiên?

Cử chỉ của con người lúc thắp hương, xông trầm lên bàn thờ có nhiều ý nghĩa. Không chỉ đây là giây phút, là cơ hội để cho tâm hồn con người bắt gặp phần nào đó con người tâm linh, mà còn dịp để con người được dạy dỗ. con người đứng trươc bàn thờ, biết thắp cây nhang, biết xông lư trầm, cử chỉ đó trước hêt dạy cho con người ta rằng, sống phải khiêm tốn, sống phải có lễ nghi, cõi sống này là cõi tạm bợ, không có gì để kiêu ngạo, không có gì phải vỗ ngực ra oai…

Tôi thấy có những con người thường hoạnh họe giữa đời nhưng đến khi đứng trước bàn thờ, họ không còn điều đó. Không có ai đứng khấn vái trước bàn thờ mà chống nạnh, kể cả người ngỗ ngược nhất, mà họ chắp tay lại, đưa cây nhang lên, trân trọng bưng lư trầm…

Nếu cử chỉ đó được thực hiện đều đặn, nhiều ngày thì chắc chắn chính cử chỉ đó sẽ dạy cho con người, sẽ huấn luyện tâm tính cho con người một cách tích cực. Người làm được cử chỉ đó trong hằng ngày, trước hết là tốt cho chính họ, tâm tính họ được rèn luyện.

Tết là dịp để đoàn tụ, trở về quê hương, quây quần bên mái ấm gia đình. Ông nghĩ quê hương là như thế nào?

Thật khó định nghĩa về quê hương.Niềm vui đón Tết

Chúng ta biếtrằng bà con ta, anh chị em ta có nhiều thành phần. Thành phần ở lại trong nước, ở lại ngay tại làng quê, tỉnh thành mà mình sinh ra. Cũng có người vì cuộc sống mưu sinh phải ra đi đến các vùng đất khác. Cũng có những người ra đi định cư tại nước ngoài, trong bộphận này, có người đã trở về lại quê nhà, có người thì cảm thấy chưa về lại được. Nên nếu nói quê hương là nơi mìnhsinh ra và lớn lên thôi thì’quê hương’đó bị hẹp lại đi, có lỗi với một số người như vậy.

Một nơi nào đó mình sống, cảm thấy dễ chịu, con người và tưtưởng của mình được phát huy, thì nơi đó có thể gọi là quê hương.

Quê hương là chiều sâu bên trong mỗi con người, là mùi hương trầm, là cử chỉ thờ cúng khấn vái trước bàn thờ tổ tiên…

Đúng vậy, ai cũng có thể có một quê hương, dù ngườita sống ở nơi đất khách quê người, người ta có quê hương khi họ ý thức về điều đó và có những cử chỉ như vậy.

Ông nghĩ như thế nào về gia đình?

Người Tây phương họ có “dòm ngó”đến mô hình gia đình ở ta, họ cũngcó sự “thèm thuồng”về điều đó, bởi cấu trúc xã hội ở họ, gia đình bị vỡ tan rồi, vì ngay từ tấm bé, đứa con trong gia đình đã được học tập để sống đời sống cá nhân chủ nghĩa.

Hình ảnh gia đình “tứ đại đồng đường”ở ta hiện nay vẫn còn, dù không còn nguyên vẹn, nhưng nó vẫn được thấy trong gia đình gồm hai thế hệ cha mẹ và con cái chung sống với nhau.

Gia đình là tế bào xã hội rất quan trọng. Nếu gia đình vững chắc, tức là ở trong đó có giáo dục, có thứ trật thì hình ảnh ấy có khả năng bảođảm cho xã hội ổn định và tốt đẹp.

Tất nhiên, hôm nay, ở nơi này nơi khác, hình ảnh gia đình truyền thống không còn nguyên vẹn, con chạy đường con, cha mẹ theo đường cha mẹ, mưu sinh, làm giàu. Đơn giản nhất như bữa cơm gia đình nay cũng không còn ý nghĩa vốn có, đầy đủ mọi thành viên trong gia đình.

Sự thay đổi đó là không ngăn trở được. Đương nhiên ngày nay có những điều được cởi mở hơn, tốt hơn, đó là sự đối thoại của con cái với cha mẹ, điều mà ngày xưa rất khó xảy ra. Cha mẹ đôi khi như một người bạn lớn đối với con cái. Giá trị đối thoại đó là tôt, nhưng cung cách đạo hiếu, tình cảm nếu được bồi đắp, giữ gìn và phát huy hơn thì điều đó chỉ có tốt hơn lên mà thôi.

Với ông, hạnh phúc là gì?

Hạnh phúc đối với tôi bây giờ là không bệnh tật. Có thể điều đó hơi riêng, có lẽ do tuổi tac, không là mẫu số chung cho nhiều người.

Đọc thông tin qua báo chí, tôi thấy xã hội mình ngàycàng bị ô nhiễm, mức độ ngày càng tăng, điều đó như một bóng ma ám ảnh tôi.

Ông nghĩ gì về việc giữ gìn và phát huy văn hóa, đặc biệt là qua dịp đặc biệt trong năm: Tết nhứt?

Điều này có cách nói hẹp lại và cách nói rộng ra. Văn hóa là phạm trù rất rộng lớn. Nếu khoanh tròn trong phạm vi Tết thì nó lại bị hẹp lại. Nếu trong ngày Tết, điều gì ta làm được thì trong ngày thường ta cũng có thể làm được. Không thể chờ đến những dịp đặc biệt, những lễ lớn ta mới phát huy, mà văn hóa là chuyện thường xuyên.

Nhiều khi muốn đạt đến những giá trị rất xa, rất cao chúng ta lại phải bắt đầu thực hiện những việc rất tầm thường, nên làm tốt những việc đó. Có những việc tầm thường nếu ta có tâm thì chắc chắn làm được. Ta thường hay đổ lỗi, chẳng hạn như đất nước ta còn nghèo. Đó chỉ là một thác ngôn, một sự viện cớ chứ không phải thực tế.

Nói chung mỗi người phải lo traudồi, chẳng hạn không cứ chăm chăm làm việc tốt chỉ trong ba ngày Tết. Tết nói cho cùng cũng chỉ là thời gian biểu trưng, làm sao để những tâm niệm tốt được thực hiện trong đơi sống hằng ngày,chứ ngày thường thì rã đám, xa cách, tệ bạc đến Tết mới tốt với nhau thì cũng sẽ không cứu vãn được gì cả.

Như vậy đòi hỏi mỗi người phải tự ý thức?

Tôi thấy đó là điều đầu tiên. Và làm thế nào để những con người đó được thường xuyên tắm gội trong môi trường có văn hóa cao, mà ở đó giáo dục chiếm một phần lớn. Ngoài ra, làm sao để con người được nghe, được nhìn thấy những điều hay, cái tốt của đời sống; từ đó tâm hồn con người được nuôi dưỡng thì chắc chắn sẽ tạo nên một môi trường sống tốt đẹp.

Ông thường chuẩn bị đón Tết như thế nào?

Cũng không khác người ta, khi lau dọn bàn thờ tổ tiên, làm việc nhà, tôi thấy hạnh phúc, và cảm thấy hạnh phúc khi thấy người khác chuẩn bị Tết. Có những việc chuẩn bị Tết, tôi không tự làm được, nhưng khi nhìn những người trong gia đình làm, tôi thấy sướng lắm (cười). có lẽ ngược lại, những người thân yêu tôi nhìn vao việc tôi đang chăm chú dọn sửa bàn thờ, dọn dẹp nhà cửa, gia đình cũng sung sướng như tôi nhìn gia đình vậy. Nhìn nhau và gặp gỡ nhau trong điều đó, niềm hạnh phúc được nhân lên rất nhiều…

Cảm ơn ông về câu chuyện tản mạn về Tết và cuộc sống. Chúc ông có một cái Tết thật ý vị và đầy tiếng cười trong mùi hương trầm.

Hoàng Độ thực hiện

Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo số 72-73

(Visited 106 times, 1 visits today)

Tags: ,

Category: Giao Lưu, Hoằng Độ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *