Lời xin lỗi muộn màng

| 16/09/2015 | 0 Comments

…Và ngẫm nghĩ | Trần Khiết Bách

loi-xin-loi-muon-mangNgay trước mùa Vu-lan Phật lịch 2553, thông tin về việc viên cựu Trung úy Lục quân Hoa Kỳ William Calley, người trực tiếp chỉ huy cuộc thảm sát dân thường tại Mỹ Lai năm 1968, công khai lên tiếng xin lỗi về hành vi của mình ngày trước đã gợi lên trong lòng người Phật tử Việt Nam nhiều suy nghĩ. Tuy muộn màng, lời xin lỗi của William Calley có tác dụng khuyến khích con người phải biết sám hối những lỗi lầm của mình để tái hòa nhập vào cuộc sống của những người thanh tịnh. Phép sám hối mà Đức Phật chỉ dạy cho Phật tử không phải là việc cung xưng tội lỗi với một đấng cứu chuộc nào, mà là một biện pháp tự làm thanh tịnh tâm thức của một người đã có lầm lỗi để có thể tái hòa nhập cộng đồng, hơn thế nữa, còn là biện pháp tái lập sự hòa hợp của một cộng đồng mà sự hiện diện của kẻ gây lỗi chưa nhận lỗi chính là một nhân tố đe dọa.

  1. Thật vậy, sống thành cộng đồng là một bản năng của loài người. Muốn tồn tại và phát triển, mọi cộng đồng đều phải có sự hòa hợp. Theo một ý nghĩa lý tưởng, sự hòa hợp của một cộng đồng có được khi tất cả mọi người trong cộng đồng ấy đoàn kết thành một khối thuần nhất, cùng chia sẻ bình đẳng một cách hợp lý mọi nghĩa vụ và quyền lợi, cùng hướng đến một mục đích lý tưởng chung. Tuy nhiên, hành vi của con người thường bị cảm xúc của mình sai sử gây nên những cọ xát giữa những thành viên của một cộng đồng. Khi điều đó xảy ra, cộng đồng sẽ mất đoàn kết, các nghĩa vụ và quyền lợi không còn được chia sẻ bình đẳng một cách hợp lý, mục đích lý tưởng chung có thể không còn được hướng tới. Nghĩa là, sự hòa hợp cuả một cộng đồng thường xuyên bị đe dọa nếu không có những biện pháp đối trị thích hợp.
  2. Tăng già là một cộng đồng đặc biệt gồm những người tự nguyện lìa bỏ gia đình sống cuộc sống tự tại không vướng bận tài sản để hướng tới mục đích giải thoát sinh tử, đã được Đức Phật xây dựng cách đây hơn hai ngàn năm trăm năm. Để duy trì sự hòa hợp của Tăng già, Đức Phật đã giảng dạy nhiếu biện pháp đối trị. Một trong những biện pháp đối trị với những đe dọa phá hoại sự hòa hợp của Tăng già là phương pháp sám hối.
  3. Khi một người lầm lỗi, trước hết, người ấy sợ lỗi lầm của mình bị phát giác nên phải tìm mọi cách che giấu. Điều đó khiến tâm người ấy bất an. Người ấy cũng có thể lôi kéo người khác cùng làm lỗi như mình để có đồng minh che chở. Nói chung, một khi trong cộng đồng tồn tại một người có lỗi lầm mà chưa thành tâm công khai nói lên lỗi lầm của mình và hứa không tái phạm thì cộng đồng ấy luôn luôn ở trong tình trạng mất hòa hợp, chỉ chờ bộc phát. Sám hối là việc thành tâm công khai nói lên lỗi lầm của mình trước cộng đồng và hứa trước cộng đồng sẽ không bao giớ tái phạm. Đối với Tăng già, khi một người có lỗi mà đã sám hối thì người đó trở lại trạng thái thanh tịnh. Trong nội bộ các cộng đồng thế tục cũng như giữa các cộng đồng thế tục khác nhau, phương pháp sám hối cũng có thể được áp dụng để duy trì sự hòa hợp trong từng cộng đồng cũng như giữa các cộng đồng khác nhau, một trong những điều kiện để duy trì hòa bình nhân loại.
  4. Trong những thời kỳ lịch sử trước đây, khi các cộng đồng người mới chỉ phát triển tới trình độ bộ lạc hay thị quốc, sự khác biệt về lối sống hay cách thờ tự đã là một vài trong những nguyên nhân khiến cộng đồng người này tìm cách tiêu diệt cộng đồng người khác. Đây là thời kỳ mộng muội của con người, và các sự kiện xảy ra đã lâu, nhiều việc đã rơi vào lãng quên; nhắc lại để khơi gợi hận thù là điều không cần thiết. Nhưng khi con người văn minh hơn, sự giao tiếp giữa các cộng đồng khác biệt về chủng tộc, ngôn ngữ, văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo…đã khuyến khích con người cố gắng hiểu biết về nhau và chấp nhận nhau để cùng tồn tại trong một thế giới an lạc. Tuy nhiên vẫn có những cá nhân và cả những cộng đồng vì tham vọng dẫn xuất từ vô minh luôn tìm cách khống chế những cá nhân khác và cộng đồng khác để mưu lợi riêng hoặc mưu lợi cho cộng đồng của mình. Điều đó khiến cho cuộc sống của nhân loại luôn xáo trộn.
  5. Trong lúc tìm cách khống chế các cá nhân khác hay cộng đồng khác, có những cá nhân và những cộng đồng đã gây ra những lỗi lầm vô cùng lớn đối với cộng đồng con người nói chung cũng như đối với những cá nhân và những cộng đồng bị thiệt hại nói riêng. Có những lỗi lầm gây thiệt hại nặng nề cho cả một cộng đồng tới mức loài người tiến bộ gọi là tội ác diệt chủng. Có những lỗi lầm khác cũng gây ra thiệt hại cho cộng đồng và cũng nặng nề nhưng chỉ có ảnh hưởng cục bộ mà người trong cùng cộng đồng gọi là tội phản quốc hay tội cõng rắn cắn gà nhà. Với những lỗi lầm lớn đến như vậy, người ta thấy có trách nhiệm của cá nhân gây lỗi nhưng cũng có cả trách nhiệm của một cộng đồng gây lỗi.
  6. Chẳng hạn, về tội ác diệt chủng trong Thế chiến thứ hai, người ta thấy có trách nhiệm của những cá nhân như Hitler, Himmler, Goebbel…nhưng cả một cộng đồng người German cũng phải chịu một phần trách nhiệm. Về tội ác này, vì người Đức thua trận và phải đầu hàng vô điều kiện nên những cá nhân cá trách nhiệm và cả cộng đồng người German đã bị xử lý thích đáng trong tinh thần được ghi nhận là có tính cách nhân bản được phát biểu bởi Hiến chương Liên Hiệp Quốc. Sau vụ xử lý đó, cả cộng đồng người German và một số cá nhân có trách nhiệm đã chấp nhận các hình phạt để rồi trở lại hòa nhập vào cộng đồng nhân loại.
  7. Nhưng với những lỗi lầm lớn mà cá nhân hay cộng đồng gây lỗi vẫn còn là thành phần nắm giữ quyền lực hoặc tham gia vào việc nắm giữ quyền lực thì hầu hết, phía có trách nhiệm vẫn tìm cách che giấu lỗi lầm hoặc tránh né việc nhận lỗi. Chẳng hạn, việc thực dân phương Tây khai thác châu Mỹ dẫn đến việc tiêu diệt gần hết những sắc dân bản địa rõ ràng cũng là một lỗi lầm vô cùng nghiêm trọng ngang với tội ác diệt chủng theo nhận thức ngày nay, khiến cho hậu duệ của những sắc dân bản địa ấy vẫn trông chờ một ngày nào đó công lý được thực thi, cho dù họ biết sức họ không thể nào làm được. Sự kiện thực dân phương Tây xâm chiếm các quốc gia châu Á gây nên những xáo trộn to lớn về mặt văn hóa, chủng tộc, biên giới…của các dân tộc châu Á cũng là một lỗi lầm có tầm vóc lớn lao đối với người châu Á, để lại trong lòng người châu Á một nỗi đau chưa thể quên một khi người phương Tây chưa nhìn nhận lỗi lầm của họ. Một số tập đoàn mang danh nghĩa tôn giáo câu kết với thực dân phương Tây trong quá trình xâm lược thế giới đã đóng góp tích cực trong việc tiêu diệt cả ngôn ngữ, văn hóa, tôn giáo…của các dân tộc bản địa, áp đặt lối sống, lối thờ tự…của mình, cũng là tội ác góp phần làm băng hoại văn hóa của nhiều giống người, vẫn làm cho loài người băn khoăn về những lời cổ xúy hòa bình nhân ái hiện nay của họ. Các tập đoàn công nghiệp toàn cầu trong quá trình chế ngự thiên nhiên khai thác nguyên liệu đã gây ra những thảm họa về môi sinh, như việc câu kết với giới quân sự Hoa Kỳ sử dụng thuốc khai quang trong chiến tranh Việt Nam cũng là một trường hợp gây nên những thiệt hại to lớn cho một cộng đồng người, đang được chờ có người thấy rõ trách nhiệm.
  8. Tuy vậy, đã có những cá nhân có lương tâm và dũng cảm biết nhận trách nhiệm trước những lỗi lầm do cá nhân ấy hay cộng đồng mà cá nhân ấy là một thành viên gây ra. Chẳng hạn, gần đây Chính phủ Australia chính thức nhìn nhận những sai lầm của các chính phủ tiền nhiệm trong việc đối xử với người Aboriginal, và mới nhất là việc cựu Trung úy William Calley công khai nhận một phần trách nhiệm về cuộc thảm sát ở Mỹ Lai, Sơn Mỹ trong cuộc chiến tranh Việt Nam.
  9. William Calley là một Trung úy Lục quân Hoa Kỳ có mặt trong chiến tranh Việt Nam . Ngày 16-3-1968, ông nhận lệnh hành quân vào ấp Mỹ Lai, làng Sơn Mỹ, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi với chỉ thị tiêu diệt mọi sự di chuyển khả nghi. Và ông đã thực thi mệnh lệnh ấy một cách máy móc để gây nên một cuộc tàn sát đẫm máu những người thường dân trong ấp Mỹ Lai. Ngày 5-9-1969, Calley bị tuyên án chung thân vì đã có kế hoạch tàn sát và đã giết hại 109 người dân thường Việt Nam. Tuy nhiên, ông ta chỉ ngồi tù có ba năm vì được Tổng thống Nixon ân xá. Từ đó, Calley luôn từ chối mọi yêu cầu phỏng vấn, nhưng vào ngày thứ Tư 19-8-2009 vừa qua, ông đã đưa ra một tuyên bố ngắn gọn trong một buổi họp tại Kiwanis Club of Columbus thuộc bang Ohio , Hoa Kỳ. Ông không phủ nhận những gì đã xảy ra trong ngày hôm ấy, nhưng ông nhắc lại rằng ông chỉ làm theo lệnh trên. Ông cho biết, “Không một ngày nào trôi qua mà tôi không cảm thấy bị cắn rứt bởi những việc đã xảy ra ở Mỹ Lai vào ngày hôm ấy”. Ông nói thêm bằng một giọng nghẹn ngào, “Tôi cảm thấy xót thương cho những người Việt Nam đã bị giết và gia đình họ, cho những người lính Mỹ có can dự và gia đình họ. Tôi vô cùng hối tiếc”. Tuy nhiên, khi được hỏi phải chăng việc tuân theo một mệnh lệnh phi pháp tự thân nó không phải là một hành động phi pháp, ông đã trả lời, “Tôi tin rằng đúng vậy. Nếu bạn có ý hỏi tại sao tôi không chống lại [cấp trên] khi tôiđược lệnh, tôi sẽ phải trả lời rằng bấy giờ tôi chỉ là một viên trung úy đang nhận lệnh từ cấp trên và tôi đã tuân lệnh họ – một cách mù quáng, tôi cho là như thế”. (Theo Dick McMichael, tường thuật riêng cho Ledger-Enquirer).
  10. William Calley đã nhìn nhận trách nhiệm về phần mình. Lời xin lỗi của Calley đưa ra thật muộn màng, vì bốn mươi mốt năm sau vụ thảm sát, người dân Mỹ Lai đã gượng dậy được. Tuy nhiên, trong vụ thảm sát ở Mỹ Lai, mặc dù Calley là người trực tiếp gây ra vụ thảm sát, ông ta chỉ có phần trách nhiệm thấp nhất của một kẻ thi hành mệnh lệnh. Rõ ràng, để xảy ra một vụ như vụ Mỹ Lai hoàn toàn không phải là trách nhiệm của William Calley. Nhiều người có trách nhiệm cao hơn ông ta chưa hề lên tiếng. Người dân Mỹ Lai ngày nay không cần đến bất kỳ một lời xin lỗi nào từ William Calley, mà chính William Calley mới là người cần nói lên những lời xin lỗi ấy, nói lên một cách chân thành. Sau khi nói ra được những lời xin lỗi ấy, chính William Calley là người cảm thấy thanh thản hơn. Lẽ ra, giống như phép sám- hối được Đức Phật chỉ dạy, một lời xin lỗi chân thành còn phải kèm theo lời hứa không bao giờ tái phạm. Nhưng William Calley không cần phải nói thêm lời ấy, vì người dân Mỹ Lai, hiểu được hoàn cảnh của ông ta, đã tha thứ cho ông ta từ lâu và biết chắc rằng ngày nay ông ta cũng chẳng còn cơ hội nào tái phạm.
  11. Những lòi xin lỗi muộn màng của William Calley đối với vụ việc xảy ra ở Mỹ Lai đã gợi lại một số vấn đề trong lịch sử dân tộc Việt. Trong vòng vài trăm năm trỏ lại đây, giữa những cộng đồng thành viên của cộng đồng dân tộc Việt, đã có những cộngđồng này gây nên những thiệt hại đau thương cho những cộng đồng khác và cho cả cộng đồng dân tộc, nhưng trong vòng xoáy của thời cuộc, và vì có quá nhiều vướng mắc trong các vấn đề lịch sử, nhiều vụ việc cứ được bỏ trôi. Những cá nhân hay cộng đồng có trách nhiệm chẳng những không nhìn nhận trách nhiệm của mìn mà còn dửng dưng đến mức đôi lúc trở thành trâng tráo đòi hỏi quyền lợi. Thấm nhuần quan điểm nhân quả của nhà Phật vẫn bàng bạc trong nền văn hóa Việt, những cộng đồng dã từng chịu thiệt hại không hề đòi hỏi bồi thường hay ôm lòng hận để tìm cách trả thù. Thế nhưng việc những cá nhân hay cộng đồng có trách nhiệm tránh né sự thật lịch sử vẫn làm cho những cộng đồng bị thiệt hại cảm thấy có điều gì đó không thỏa đáng. Mặt khác, chính những cộng đồng có trách nhiệm cũng không an tâm và vì thế luôn tìm cách gây xáo trộn để khỏa lấp trách nhiệm. Đó chính là những nhân tố gây mất đoàn kết trầm trọng nhất.

Trong số những biện pháp đối trị với những nhân tố có thể gây mất hòa hợp trong Tăng-già, Đức Phật có nói tới việc những vấn đề không thể giảiquyết được một cách rốt ráo cũng nên được tất cả các bên có tranh chấp nói ra một lần cho xong, rồi cùng quên hẳn đi để cùng nhau trở lại với không khí hòa hợp như trước khi có tranh chấp. Biện pháp ấy được các đệ tử của Đức Phật gọi là “như thảo phú địa”, giống như việc lấy cỏ che mặt đất để khỏi thấy những ô uế trên đất nữa.

Về vấn đề những lỗi lầm của các cộng đồng thành viên trong cộng đồng dân tộc Việt đã gây ra cho nhau, người Việt cũng nên giải quyết theo phương pháp sám-hối và biện pháp như thảo phú địa của nhà Phật. Từng cộng đồng thành viên trong cộng đồng dân tộc hãy kiểm điểm lại tất cả những lỗi lầm mà cộng đồng mình có thể đã gây nên đau thương thiệt hại cho các cộng đồng thành viên khác rồi cùng nhau công khai xin lỗi nhau, cùng nhau công khai hứa với nhau sẽ không bao giờ tái phạm. Sau khi đã cùng nhau công khai nhận lỗi, xin lỗi và thành tâm cam kết không tái phạm, toàn thể cộng đồng dân tộc Việt cũng cam kết quên tất cả chuyện cũ để cùng nhau sống lại bên nhau trong tình hòa hợp, cùng tôn trọng những khác biệt của nhau về lối sống, về cách thờ tự, về những khát vọng riêng. Chỉ có như thế, mọi người Việt mới có thể nhìn thẳng vào mắt nhau trong niềm tin rằng từ nay về sau, sẽ không bao giờ có cộng đồng thành viên nào trong cộng đồng dân tộc đối xử với nhau bằng âm giảo quyệt vì tham vọng hay vì sự xúi bẩy của người ngoài. Chỉ có như thế, cộng đồng dân tộc Việt mới có thể khôi phục tình đoàn kết để lại trở thành một khối thuần nhất, chia sẻ bình đẳng mọi trách nhiệm và quyền lợi một cách hợp lý, cùng hướng đến mục đích lý tưởng chung là xây dựng một đất nước Việt Nam thịnh vượng và an lạc cho mọi con dân, không thẹn với tiền nhân và không hổ với con cháu.

Trong mùa Vu-lan, mong sao mọi người đều thấy được những lỗi lầm của mình, dũng cảm và trung thực nhìn lại mình để có được những hành vi xứng đáng của người dân Việt.■

Tạp Chí Văn Hoá Phật Giáo số 88

(Visited 188 times, 1 visits today)

Tags: , , ,

Category: Lịch Sử, Trần Khiết Bách

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *