Giới Tử Viên cảnh giới của Lý Ngư

| 21/06/2015 | 0 Comments

Phạm Hoàng Quângioi-tu-vien-hoa-pho

Giới Tử Viên là tên một khu vườn tại Kim Lăng (Nam Kinh) được tạo dựng năm 1662 bởi Lý Ngư, nghĩa là “Khu vườn nhỏ bằng hạt cải”, lấy ý từ câu kinh Duy Ma , phẩm thứ 6, “Bất tư nghị”: “Tu Di chí cao quảng nạp giới từ trung, vô sở tăng giảm”. (Tu Di (núi) cao lớn mà đặt vừa vào hạt cải, không thể thêm bớt). Từ khu vườn này, những kịch bản ký khúc, đoản thiên tiểu thuyết, tạp văn tùy bút của Lý Ngư ra đời, cũng là nơi tổ chức biên soạn Giới Tử Viên họa phổ, quyển Họa phổ chiếm vị trí đặc biệt trên họa đàn và trở thành sách gối đầu giường cho những ai muốn luyện tập và tìm hiểu và lý thuyết, ký pháp họa thủy mặc.

Họa sử không thể không ghi nhận Giới Tử Viên họa phổ, cũng như lịch sử Hý khúc Trung Quốc không thể bỏ qua Lạp Ông thập chủng khúcVô thanh khúc, Thập nhị lâu lại nằm trong những thành tựu tiêu biểu của tiểu thuyết đời Thanh, và nổi bật lại là tùy bút Nhàn tình ngẫu ký mà Chu Tác Nhân, Lâm Ngữ Đường hết lời ca ngợi và cho là có ít nhiều ảnh hưởng đến tản văn hiện đại.

Lý Ngư (1610-1680) tự Lạp Ông, hiệu Thiên Đồ, Trích Phàm, Lạp Đạo Nhân, Tùy Am chủ nhân, Tân Đình Tiểu Khách… tổ quán huyện Lan Khê, Triết Giang, sinh ở Như Cao, Giang Tô trong một gia đình giàu có với nghề buôn thuốc (Trung dược), thông minh khác thường, tuổi còn để chỏm đã biết làm thơ, thời niên thiếu cũng có ý muốn làm quan nhưng đi thi hương không đậu nên thôi. Cuôc loạn lạc cuối nhà Minh đầu nhà Thanh khiến gia thế suy sụp, sau khi cha mất tài sản tiêu tan, ông phải kiếm sống bằng nghề viết mướn. Năm 40 tuổi, ông di cư đến Hàng Châu, lúc này tình hình chính trị nhà Thanh tạm ổn, kinh tế dần hồi phục, đất thanh lịch Hàng Châu bắt đầu phồn thịnh trở lại. Lý Ngư có tài viết hý khúc, được nhiều ban hát mua kịch bản, qua vài năm thì lập ban hát riêng.

Do mạnh dạn làm một bước đột phá, cải biến các tuồng tích truyền kỳ về đề tài tài tử giai nhân tình ái lăng nhăng, làm lạ hẳn hý khúc truyền thống; cùng với vốn văn chương uyên bác lại khéo chọn lựa mỹ nhân để huấn luyện diễn xuất, ban hát của Lý Ngư nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường, các nhà công khanh phú hào đua nhau mời, thanh thế vượt khỏi Hàng Châu, lưu diễn khắp cùng đại giang Nam Bắc. Lý Ngư trở thành một ban chủ giàu sụ, châu báu đầy nhà, tì thiếp lũ lượt.

Sự thành công, lối sống và những kinh nghiệm sinh hoạt trong cuộc đời nghệ thuật cho thấy Lý Ngư có một cách nhìn toàn diện về cái đẹp. Nghiên cứu về diễn tập (tức phần việc của nhà đạo diễn) qua 2 bộ 9 chương trong Nhàn tình ngẫu ký Lý Ngư tràn khắp mọi góc cạnh; về cải biến âm điệu ông cho rằng “biến điệu cũ thành điệu mới, tuy là việc rất khó nhưng phải làm, cũng như các tài tử đem ý tứ mới cho cổ văn thi phú, giống như giai nhân phải làm lạ hoa gấm xiêm y, tạo kiểu mới cho đồ trang sức, những việc cải biến ấy đều vì sự đổi mới của thời đại”. Dùng âm điệu trầm bổng luyến láy để thể hiện những tình tự từ khúc vốn là điều vi tế khúc chiết, Lý Ngư đem sự khó diễn tả ấy sánh với bố cục và thủ pháp trong thư pháp và hội họa, ông cho rằng “âm điệu ở nó phảng phất phải tránh sự mơ hồ (lem nhem), trong khoảng cần vi tế thì cũng phải mạch lạc rõ ràng, vận dụng sự tăng giảm phải liệu định để không hại đến sự ra vào của toàn cục. Âm điệu mà hợp thành nhất thể với từ khúc thì tợ như bức tranh hoàn hảo, không bị rơi vào thế giấy đi một đàng, mực đi một nẻo…”. Không có cái nhìn và sự am tường có hệ thống về thẩm mỹ toàn cục thì khó mà viết những dòng như vậy.

Sau 12 năm ở Hàng Châu, Lý Ngư dời bầu đoàn đến Kim Lăng, tậu đất dựng Giới Tử Viên, khu nhà vườn đẹp lãng mạn của họ Lý hấp dẫn nhiều danh gia vọng tộc. Lý Ngư lại có thêm dịch vụ thiết kế nhà vườn nghệ thuật. Công việc vui chơi này đã khiến cho những người viết lịch sử nghệ thuật viên lâm Trung Quốc liệt Lý Ngư vào hàng tứ đại gia đất Giang Nam trong giai đoạn Minh – Thanh (cùng với Kế Thành, Trương Liên, Thạch Đào). Trong hợp đồng thiết kế và thi công Đại Viên lâm Bắc Kinh, con trai của Trương Liên giao cho Lý Ngư một cái “hợp đồng B”, thực hiện Bán Mẫu Viên.

Tại Giới Tử Viên, Lý Ngư mời Thẩm Tân Hữu và ba anh em họa vương Vương Khải cùng hợp tác soạn vẽ bộ sách hệ thống hóa các kỹ pháp và lý thuyết về kỹ pháp thủy mặc trong lịch sử hội họa Trung Hoa, với ý đồ vừa làm giáo trình vừa làm cơ sở lý luận, họa phổ này lấy tên khu vườn làm nhan đề.

Giới Tử Viên họa phổ phân làm 2 tập; tập 1 gồm 5 quyển; “Họa học thiển thuyết” (các phần lý thuyết về đường nét, màu sắc, bố cục, khái niệm hội họa….), “Thụ phổ” (phép gia công), “Sơn thạch phổ” (phép vẽ đá, núi, sông, suối), “Nhân vật ốc vũ phổ” (phép vẽ người, thú, nhà cửa, lâu đài, thuyền xe…) “Danh nhân họa phổ” (tuyển các bức họa của lịch đại danh gia theo tiêu chí tìm biểu hiện đặc trưng). Tập 2 gồm 4 quyển: “Mai phổ”, “Lan phổ”, “Trúc phổ”, “Cúc phổ” Tổng quan, họa phổ này trình bày một cách hệ thống họa pháp cơ bản của các lưu phái truyền thống, phần hướng dẫn luyện tập phối hợp với hình và lời văn diễn giải khá rõ ràng. Từ khi được in lần đầu, năm 1679, đến nay Giới Tử Viên họa phổ vẫn được xem là giáo trình hội họa cơ bản,về kỹ pháp và cả lý luận. Các nhà biên soạn họa sử sau này đều thống nhất thừa nhận Giới Tử Viên họa phổ có tầm ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử Quốc họa Trung Hoa.

Lý Ngư sống một đời đúng điệu “tri túc”, lúc không tiền mặc áo cỏ ăn rau, lúc nhiều tiền thì ăn chơi hưởng thụ khắp cùng mọi nhã thú, từ cổ vật tranh xưa đến tuyển đá lạ, trồng hoa quả quý, thậm chí còn tìm hiểu tường tế cảnh chế biến món ngon vật lạ, uống rượu đắt tiền, cướp tì thiếp đẹp…Đến tuổi già thì vừa hết nhẵn tiền, phải sang bán Giới Tử Viên mà về lại nhà cũ ở Hàng Châu, được bạn bè trợ giúp một thời gian và phủi tay từ giã cõi đời.

Các trường phái đời sau thuộc trường phái đạo mạo phê phán Lý Ngư kém về tư cách đạo đức rằng người có học mà ăn chơi bừa phứa, đua tranh với phú hào quyền quý, đi đâu cũng dẫn theo cả đám thê thiếp; đại khái là, hành vi của Lý Ngư có ảnh hưởng làm tổn hại nho phong. Các học giả thuộc trường phái cởi mở thì lại cho rằng, những chuyện thuộc về đời tư, ý thức riêng thì không bàn đến, cứ xem Giới Tử Viên họa phổ nằm trang trọng trên mọi giá sách của những người biết đến thủy mặc, và các đại gia trên văn đàn ôm Nhàn tình ngẫu ký mà đọc say mê lý thú, rồi như học giả Nhật Bản là Thanh Mộc Chánh Nhi viết trong Trung Quốc cận thế ký khúc sử rằng, thời Đức Xuyên, người Nhật hễ đề cập hý khúc Trung Quốc thì lấy “Lạp Ông thập chủng khúc”làm tiêu biểu.

Sống một kiếp đẹp như Lý Ngư thì mới có những giai phẩm kỳ thú cho thiên hạ chứ!■

Tham khảo:

Nguyên bản Giới Tử Viên họa phổ – Khả Trúc hiên Quốc họa Thất ấn hành. Đài Bắc, 1963.
Nhàn Tình Ngẫu ký (Thanh) Lý Ngư trứ, Giang Cự Vinh, Lư Thọ Vinh hiệu chú – Thượng Hải cổ tịch xuất bản xã 2000.
Nghệ Thuật Bách Khoa Toàn Thư – Tri Thức xuất bản xã – Bắc Kinh 1993.

gioi-tu-vien2

gioi-tu-vien

(Visited 241 times, 1 visits today)

Tags: , , ,

Category: Nghiên Cứu, Phạm Hoàng Quân

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *