Khoa Học và lương tri

| 22/06/2012 | 0 Comments

NHÂN KỶ NIỆM LẦN THỨ 50 NGÀY MẤT CỦA EINSTEIN

 KHOA HỌC VÀ LƯƠNG TRI

CAO HUY HOÁ

 Bạn đọc đã biết nhiều về Einstein như một nhà bác học đã đem lại một cái nhìn khác về vũ trụ, đã cách mạng vật lý, cách mạng những ý niệm về không gian, thời gian, ánh sáng, vận tốc, vật chất, năng lượng với lý thuyết tương đối của ông. Nhưng ảnh hưởng của ông còn được xem như hình ảnh tiêu biểu của một trí thức dấn thân, một chiến sĩ đấu tranh cho hoà bình. Tạp chí Time của Mỹ đã phong tặng ông, năm 1999, tước vị “Nhân vật của thế kỷ XX”. Nhân kỷ niệm 50 năm ngày mất của ông, trong bối cảnh chiến tranh, khủng bố, thù hận vẫn còn lan tràn trên thế giới, bài viết sau đây đưa ra một ít tài liệu liên quan đến hình ảnh nhân bản và hoà bình đó của Einstein cũng như quan niệm của ông về lương tri và khoa học.

Khoa Hoc va luong tri

Einstein và bom nguyên tử

Trong khoảng thời gian giữa hai đại chiến, tiếng tăm của Einstein vang dội trên khắp thế giới. Ông thực hiện một chuyến du hành quốc tế và nhân đó, cổ vũ cho hoà bình. Thế nhưng, trớ trêu thay, Einstein thường được biết như là một trong những cha đẻ của trái bom thả xuống Hiroshima, bằng chứng là bức thư của ông gởi cho Tổng thống Mỹ Roosevelt năm 1939. Có thể ông sợ nước Đức phát- xít đi trước trong việc sáng chế ra thứ khí giới giết người khiếp đảm đó. Mà nước Đức phát-xít là trọng tâm chống đối của ông, hiểm hoạ của hoà bình ở Âu châu và của cả thế giới. Chống phát-xít ngay từ những năm sau Thế chiến thứ nhất, ngày 28-3-1933, năm Hitler lên nắm quyền tại Bá Linh, ông viết thư từ chức gởi đến Viện Hàn lâm Khoa học nước Phổ. “Trong tình trạng hiện tại – ông viết – tôi không thể nào chịu đựng được nữa phải lệ thuộc vào chính quyền nước Phổ như chức vụ của tôi bắt buộc”.

Ngày 17-10- 1934, ông giã từ nước Đức, di cư qua Mỹ. Bức thư ông gởi cho Roosevelt là một tài liệu quý giá giúp ta hiểu thái độ của một trí thức dấn thân, một nhà bác học nhân bản, môt chiến sĩ của hoà bình trước một câu hỏi lớn của chính trị quốc tế có liên hệ sâu thẳm đến lương tri con người. Nội dung bức thư như sau:

Ngày 2-8-1939

Thưa Ngài,

Một khảo cứu gần đây của E. Fermi và L. Szilard mà người ta thông báo cho tôi bằng bản viết tay khiến tôi nghĩ rằng uranium có thể chuyển đổi thành một nguồn năng lượng mới mẻ và quan trọng trong tương lai gần đây. Một vài khía cạnh của tình hình mới này đòi hỏi phải cảnh giác gắt gao và nếu cần, một hành    động nhanh chóng của chính quyền. Bởi vậy, tôi tự thấy có bổn phận phải lưu ý Ngài về những sự kiện và khuyến cáo như sau: Trong 4 tháng mới đây, nhờ vào những công trình của Joliot ở Pháp và Fermi, Szilard ở Mỹ, có thể khả thi một phản ứng hạt nhân theo dây chuyền trong một lượng lớn uranium, từ đó sản sinh vô kể năng lượng và rất nhiều phân tử mới dạng radium. Ngày nay, chắc chắn thực hành được việc đó trong tương lai gần. Sự kiện mới này cũng có thể dẫn đến chế tạo bom, và người ta nhận thức rằng – tuy điều này chưa chắc chắn bằng – những quả bom loại mới có sức mạnh kinh khủng có thể được chế tạo. Chỉ một quả bom như thế, chở trên một con tàu và nổ trên một hải cảng có thể huỷ diệt mọi công trình trên đó cũng như một phần lãnh thổ chung quanh.

Tuy vậy, người ta nghĩ rằng bom sẽ quá nặng để có thể chuyên chở bằng máy bay. Hoa Kỳ chỉ có ít nguyên liệu về uranium. Canada có khá hơn, cũng như nước Tiệp Khắc cũ. Nước giàu mỏ quặng này là Congo thuộc Bỉ. Trước hoàn cảnh này, có lẽ Ngài muốn kết hợp tiếp xúc thường xuyên giữa chính phủ và nhóm các nhà vật lý làm việc ở Hoa Kỳ về phản ứng dây chuyền. Một khả năng là Ngài giao nhiệm vụ cho người nào đó được Ngài tin tưởng và người đó được làm với chức danh bán chính thức. Người đó có thể đảm đương những trọng trách sau đây: Gặp những bộ khác nhau, thông tin cho họ những sự phát triển sắp đến, đưa ra những đề nghị hành động đến chính phủ, bằng cách đặc biệt chú ý đến vấn đề cung cấp uranium cho Mỹ. Khẩn trương thực hiện những công trình thí nghiệm mà hiện nay đang làm với những ngân sách đại học hạn chế, bằng cách cung cấp thêm kinh phí bổ sung; nếu cần, nhờ vào tiếp xúc với những nhân vật muốn hỗ trợ mục đích trên, và có thể bằng cách tranh thủ sự hợp tác của các phòng thí nghiệm công nghiệp có thiết bị thích ứng.

Tôi được tin nước Đức vừa ngăn chặn việc buôn bán uranium khai thác từ những mỏ ở Tiệp Khắc mà họ chiếm đóng. Con trai của Thứ trưởng Ngoại giao Đức, von Weizsăcker, đang làm việc tại Viện Kaiser Wilhelm ở Berlin, ở đó đã thực hiện lặp lại những thí nghiệm của Mỹ về uranium. Điều này có thể giải thích sự nhanh chóng phải có quyết định này.

 Trân trọng.

Albert Einstein

Bức thư lịch sử trên cho thấy Einstein thúc đẩy Tổng thống Roosevelt tổ chức một nhóm nghiên cứu để chế tạo bom nguyên tử trước người Đức. Nhưng mặt khác, Einstein không tham gia vào dự án Manhattan, và sau chiến tranh, ông đã không ngừng đấu tranh cấm sử dụng thứ vũ khí mà ông đã khuyến khích chế tạo. Ngay trước khi mất một tuần, Einstein đã cùng ký với Bertrand Russell (nhà toán học, triết học Anh nổi tiếng, giải Nobel năm 1950) một tuyên ngôn kêu gọi loại trừ chiến tranh. Cùng tham gia ký tên có 9 nhà khoa học nổi tiếng khác, trong đó có nhà bác học Pháp Frederic Joliot – Curie (giải Nobel năm 1935). Tuyên ngôn Einstein – Russell gióng hồi chuông cảnh tỉnh lương tri con người về hiểm hoạ huỷ diệt hành tinh của vũ khí hạt nhân. Tuyên ngôn cũng tin rằng việc ngăn cấm om nguyên tử không đủ để dẹp tan những đe doạ loài người và đòi hỏi – một cách không tưởng – các quốc gia phải từ bỏ chiến tranh.

Tuyên ngôn kết thúc với yêu cầu giải quyết như sau: “Xét rằng những vũ khí hạt nhân chắc chắn sẽ được dùng trong một cuộc chiến tranh toàn cầu mới, và rằng sử dụng  những vũ khí như thế sẽ đe doạ sự sống còn của loài người, chúng tôi khẩn thiết đòi các chính quyền trên thế giới phải thấy rằng họ không thể đạt được mục đích bằng một cuộc chiến tranh thế giới và đòi họ phải minh thị tuyên bố điều đó. Chúng tôi đòi hỏi các chính quyền phải tìm những phương cách để giải quyết một cách hoà bình những tranh chấp giữa họ”.

Einstein và mối liên hệ giữa khoa học và lương tri

Einstein không thích được phỏng vấn chút nào. Chỉ có một lần vào năm 1951, do tính kiên trì của một giáo sư Ấn Độ nổi tiếng Upadhhyaya. Với tính ngông và hài hước, Einstein trả lời vâng (oui) hay không (non) cho những vấn đề lớn chấn động thời kỳ của ông. Nội dung cuộc đối thoại của hai ông được đăng trong tờ báo Pháp Le Monde ngày 30-5-1951. Xin trích dịch nguyên văn vì các câu hỏi đặt ra cũng thú vị như các câu trả lời, dù là trả lời bằng dấu ?.

Có thể làm một điều gì để chấm dứt chiến tranh chăng? Chiến tranh là tự nhiên với con người. Vậy thì vô ích nếu thử cố gắng làm như vậy?

 Chúng ta có thể dùng những phương pháp nhân tạo để ngăn ngừa chiến tranh, gìn giữ hoà bình, nhưng chiến tranh không thể bị loại trừ. Trong quá khứ đã hiện hữu một trạng thái nô lệ đặc biệt, nhưng người ta ít nhiều đã có thể quen dần. Cái mà chúng ta có hiện nay, với xung đột vì lợi ích khác nhau, là tồi tệ và khủng khiếp hơn.

Ông là con người khoa học, nhưng tôi không có ý định đặt câu hỏi liên quan đến khoa học. Tôi chỉ có mục đích tìm xem cái gì có thể giúp tái lập hoà bình giữa con người với nhau. Bây giờ xin ông vui lòng cho biết ý kiến: vai trò của khoa học, ngoại trừ sự góp phần lớn lao vào tiến bộ vật chất của nhân loại, đã là tai hoạ. Chúng ta có thể thoát ra khỏi guồng máy nghiền nát và làm chủ khoa học bằng cách sử dụng nó vào những mục đích nhân tạo?

 Vâng.

Ông có hài lòng về những phát triển hiện thời của khoa học? Có thể sự phát triển đó bị chặn lại?

 Đối với phần đầu của câu hỏi: vâng; đối với phần sau: không.

Chúng ta có thể chỉ sử dụng khoa học cho hoà bình và chống lại chiến tranh?

 Vâng..

Nhà bác học có thể và phải chấp nhận bị khai thác cho những nhu cầu của quốc gia không?

Tôi không thể trả lời một cách tổng quát được.

Thường thường, và ngay cả trong phần lớn trường hợp, Nhà nước, chính xác hơn là chính phủ, không đại diện cho quốc gia hay nhân dân. Trong trường hợp như thế, việc liên kết giữa các nhà bác học với những kế hoạch của một chính phủ nào đó có chống lại an ninh thế giới chăng? Vâng. Trong trường hợp có sự xâm lược đích thực, nhà bác học có thể giúp ích đất nước của ông bằng cách cống hiến kiến thức vào nỗ lực chiến tranh và những phát minh khoa học vào việc phục vụ quốc gia hay không? Nhưng như vậy chẳng phải là ông ấy sẽ góp phần vào việc chế tạo vũ khí hòng huỷ diệt nhân loại hay sao?

Có thể ông ta sẽ làm, nhưng không nên làm như thế.

Một người bác học, người của khoa học, thuộc về quốc gia hay thuộc về thế giới?

 Về thế giới.

Có thể nào ông ta khuyến khích thế giới chống lại quốc gia? Có phải rằng ông ta phải làm như thế không?

 Vâng.

Ông có nghĩ rằng vai trò của bom nguyên tử có tính quyết định trong cuôc chiến vừa rồi không?

 Không.

Ông có nghĩ rằng vai trò đó có tính quyết dịnh trong những chiến tranh tương lai? Không.

Ông có nghĩ rằng có khả năng thấy bom nguyên tử bị vượt qua và vượt quá xa bởi những vũ khí tương tự, hay những vũ khí huỷ diệt hơn, đã được phát minh hay đang thực hiện ngay từ bây giờ? ? Người ta tin một cách tổng quát ở phương Đông rằng ông đã giúp Tổng thống Roosevelt hình thành một uỷ hội nguyên tử và thiết lập một phòng thí nghiệm về nghiên cứu nguyên tử. Ông có hài lòng về cách mà việc nghiên cứu nguyên tử đang đi vào hay cách sử dụng mà người ta đang chuẩn bị để chế tạo vũ khí?

 Phần đầu của câu hỏi: Vâng; phần sau: không.

Khi một cuộc chinh phục của khoa học hay của tri thức trở thành huỷ diệt nhân loại, phải chăng tốt nhất là nên từ bỏ nó? Trong truyền thống Ấn Độ của chúng tôi, người ta nói rằng không nên do dự phải loại trừ một đứa con trai yêu dấu nếu như nó trở thành hiểm hoạ cho nhân loại. Ông nghĩ sao?

 Tri thức tự nó không bao giờ có tính huỷ diệt.

Khi một cuộc chinh phục của khoa học hay của tri thức liên quan đến loài người trở thành một bí mật chỉ của một quốc gia hoặc của một liên hiệp số ít quốc gia, thì điều đó có đảm bảo nó được sử dụng cho mục đích tốt và không phục vụ cho những mục tiêu vị kỷ về sau?

 Không.

Một nhà bác học có lý hay không khi ủng hộ cho ý tưởng hay nghiên cứu như thế? Không

 

Ông có phải là người tán thành việc sử dụng bom nguyên tử trong một số trường hợp?

 Không.

Nhiều người ở phương Đông nghĩ rằng ông là người tin đạo. Điều này gây ra sai lầm đáng kể cho lý trí và chủ nghĩa duy lý. Xin ông cho biết ông có tin ở một ý niệm về Thượng đế?

Tin cái gì? Tôi không thể trả lời được.

Ý niệm về Thượng đế, một Thượng đế nhân dạng hay bất nhân dạng, có thể được khoa học thừa nhận hay không?

 Thượng đế là gì vậy? Câu hỏi này vô nghĩa.

Thường thường con người tiếp nhận sức mạnh từ lòng tin. Trong trường hợp này, sự ngây thơ phải chăng là nguyên nhân của sức mạnh? ? Ông có nghĩ chuyện về lại nước Đức khi mà hoàn cảnh trở lại bình thường, hay ít nhất chủ nghĩa sô- vanh biến mất?

Không. (Einstein nghi ngờ sự biến mất của chủ nghĩa sô-vanh).

Tôi nghĩ rằng ông không hài lòng về tình trạng hiện nay của thế giới. Ông có gợi một phương cách để cải thiện điều này?

 Không thể có một giải pháp máy móc.

Ông có nghĩ rằng Liên Hợp Quốc có khả năng thành công trong việc gìn giữ hoà bình thế giới không?

Tôi không phải là nhà tiên tri.

Liên Hợp Quốc cũng như Hội Quốc Liên, ngày càng trở thành một tổ chức của “khối”, ở đó chỉ những dàn xếp kết cục trong hậu trường giữa những quốc gia mới đi đến phê chuẩn. Có thể có cách nào để ra khỏi tình trạng đó chăng?

 Theo tôi, thì có.

Ông có thể tưởng tượng một cộng đồng đích thực những quốc gia trên thế giới, trong đó mỗi quốc gia, dù lớn hay nhỏ, đều phải gánh vác phần mình?

Vâng.Einstein

Ông có tin rằng các nhà bác học có thể làm gì để sắp đặt lại trật tự thế giới? Họ có nhiều trách nhiệm trong hoàn cảnh hiện tại vì sự giúp đỡ mà họ đem đến cho quốc gia của họ, cho những cuộc chiến tranh giữa các dân tộc và cho những chính trị gia chuyên nghiệp. Phải chăng họ có trách nhiệm đối với việc xây dựng lại thế giới?

Không. Ảnh hưởng tức thời của họ là ít ỏi.

Ông có muốn gửi một thông điệp gì cho những nhà bác học, cho thế giới, cho Ấn Độ? Không.

Không gì minh hoạ lý thú tính ngông và hài hước mà ta vừa thấy trong bài phỏng vấn trên bằng tấm ảnh dưới đây chụp ngày 14-3-1951, ngày sinh nhật thứ 72 của Einstein. Tối hôm đó, Einstein, người thích sống một mình, xa lánh tiếng tăm, bị báo chí săn đuổi để chụp ảnh. Ông lè lưỡi trước các máy ảnh và phóng viên. Bức ảnh nhanh chóng nổi tiếng khắp nơi. Einstein hài hước dùng ảnh đó để làm thiệp chúc mừng. Từ đó đến nay, Einstein để lại hình ảnh một nhà bác học vĩ đại lè lưỡi trước danh vọng và trước cuộc đời.                 

(Visited 94 times, 1 visits today)

Tags: ,

Category: Cao Huy Hoá, Nhân Vật

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *