Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo 22 | Từ những tên đường | Thảo Nguyên --- Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo 22 | Từ những tên đường | Thảo Nguyên"/>

Ngô Thì Nhậm (1746-1803)

| 10/11/2012 | 0 Comments

Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo 22 | Từ những tên đường | Thảo Nguyên

Ngo thi Nham

Một trí thức lỗi lạc và đa tài, xuất thân trong gia đình có truyền thống Nho giáo nhưng cuối đời lại lui về ở ẩn, trở thành Hải Lượng thiền sư, chuyên tâm nghiên cứu Phật học, để lòng về với nước non Yên Tử mà thấy “Điểu thân phi điểu, hoa hồn phi hoa”.,,,

Tại Hà Nội, phố Ngô Thì Nhậm thuộc địa bàn quận Hoàn Kiếm, là một con phố khá đẹp, nối dài từ phố Lê Văn Hưu đến phố Nguyễn Công Trứ, tiếp giáp với đầu phố  Chùa Vua.

Ngô Thì Nhậm (còn gọi là Ngô Thời Nhiệm) là một danh sĩ sống cuối đời Hậu Lê sang triều Tây Sơn, tự Hy Doãn, hiệu Đạt Hiên, quê làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội.

Từ nhỏ, Ngô Thì Nhậm đã tỏ chí thông minh, học giỏi, Ông sớm có tiếng tăm ở chốn quan trường từ khi tuổi còn khá trẻ. Năm 16 tuổi (1761), ông đã soạn cuốn Nhị thập tứ sữ toát yếu dưới sự hướng dẫn của cha, năm 1768, đỗ đầu khoa thi hương và năm 1775 đỗ tiến sĩ. Sau khi đỗ đạt , ông được bổ làm quan với chức Hộ khoa cấp sự trung ở bộ Hộ dưới triều Lê-Trịnh, được chúa Trịnh Sâm hết sức quý mến. Năm 1778, khi thân phụ là Ngô Thì Sĩ làm Đốc đông Lạng Sơn thì Ngô Thì Nhậm được bổ làm Đốc đông trấn Kinh Bắc và Thái Nguyên. Cha con đông triều, văn chương nổi tiếng trong thiên hạ.

Năm 1782, trong cung vua Lê xảy ra binh biến, ông bị nghi ngờ có can dự nên từ quan về sống ẩn tại quê vợ ở Sơn Nam (Vũ Thư, Thái Bình) 6 năm, trong thời gian này ông soạn sách Xuân thu quản kiến. Đến khi Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ hai, xuống chiếu ‘cầu hiền” tìm kiếm quan lại của triều cũ, Ngô Thì Nhậm tự nguyện ra cộng tác với Tây Sơn, được phong làm Tả thị lang Bộ Lại, sau thăng đến Thượng thư, Thị lang học sĩ. Trong chiến thắng chống quân Thanh 1789, ông là người có công rất lớn khi chủ trương lui binh về giữ phòng tuyến Tam Điệp để chờ Quang Trung đem quân ra Bắc tiếp viện.

Sau khi vua Quang Trung băng hà, chính sự triều Tây Sơn xuống dốc, hệ tư tưởng Nho giáo bấy giờ lại quá bế tắc trước những biến động xã hội vô cùng rối ren, Ngô Thì Nhậm quay về nghiên cứu Phật học. Cùng với Hải Âu Hoa thượng (tức Vũ Trinh), Hải Hoa tăng (Nguyễn Đăng Sở), Hải Điền (tức Nguyễn Đàm, con Nguyễn Điêu, cháu nội Nguyễn Du) ông đã mở Thiền viện Trúc Lâm tại tư gia ở phường Bích Câu (Ba Đình-Hà Nội), với chủ trương nối lại dòng thiền Trúc Lâm đời Trần, độ cho em trai là Ngô Thì Hoàng, hiệu Huyền Trai thượng túc đệ tử. Ông được mọi người tôn xưng là Hải Lượng Đại thiền sư. Trong thời gian này, ông đã nghiên cứu và biên soạn sách Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, một tác phẩm rất có giá trị về Phật học, cũng như văn chương, luận bàn về một số nội dung từ kinh Viên Giác, ghi lại hành trạng ba vị Tổ thiền phái Trúc Lâm là Điều Ngự Giác Hoàng, Pháp Loa và Huyền Quang.

Tương truyền Ngô Thì Nhậm có người bạn đồng môn là Đặng Trần Thưởng cùng xuất thân từ nhà Thái học, về sau đều đỗ đạt lớn. Lúc Ngô Thì Nhậm được vua Quang Trung trọng dụng thì Đặng Trần Thường đến xin ông tiến cử. Trông thấy vẻ khúm núm làm mất phong độ của kẻ sĩ, Ngô Thì Nhậm thét bảo Thường:

– Ở đây cần dùng người vừa có tài vừa có hạnh, giúp vua cai trị nước, còn muốn vào luồn ra cúi thì đi nơi khác!

Đặng Trần Thường cả thẹn ra về, sau đó vào Nam theo Nguyễn Phúc Ánh.

Sau khi nhà Tây Sơn mất, một số võ tướng và quan văn bị giải về Hà Nội và bị xử phạt đánh bằng roi ở trước Văn Miếu, trong số đó có Phan Huy Ích và Ngô Thì Nhậm. Chủ trì cuộc phạt đánh đòn đó là Đặng Trần Thường. Nặng mối thù năm xưa, Đặng Trần Thường kiêu hãnh ra vế câu đối cho Ngô Thì Nhậm:

– Ai công hầu, ai khanh tướng, trong trần ai, ai dễ biết ai

Ngô Thì Nhậm khẳng khái đáp:

– Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu, gặp thời thế, thế thời phải thế.

Đặng Trần Thường bắt ông phải sửa vế đối ấy lại là “thế đành theo thế” (hay “thế thời theo thế”) nhưng Ngô Thì Nhậm không chịu. Thường tức giận, sai người dùng roi tẩm thuốc độc đánh ông. Vì bị thuốc độc ngấm sâu vào tạng phủ nên Ngô Thì Nhậm đã qua đời không lâu sau đó, lúc ông mới ngoài 50 tuổi.

Ngô Thì Nhậm là một nhân sĩ đa tài có cốt cách. Trịnh Sâm khen ông “Tài học không ở dưới người”, còn Quang Trung ca ngợi ông “Thuộc dòng văn học Bắc hà, thông thạo việc đời”. Một người sống trong thời thế nhiều biến loạn giữ được khí tiết thanh sạch của kẻ sĩ, về cuối đời đã ngộ được lẽ chân thường của thế sự phù vân.

Thì có tiếc chi.

Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo 22 | Từ những tên đường | Thảo Nguyên

(Visited 162 times, 1 visits today)

Tags: ,

Category: Nhân Vật, Thảo Nguyên

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *