Một thoáng toàn cầu

| 20/01/2013 | 0 Comments

TRÚC ĐÔNG | Tạp Chí văn Hóa Phật Giáo số 25

Mot thoang toan cau

Ngày 26 -12 – 06, trận động đất 7.1 độ Richter ở Đài Loan đã gây ra một cơn hoảng loạn về nguy cơ sóng thần ở suốt một dải bờ biển Việt Nam. Dây cáp quang bị đứt làm ảnh hưởng đến các đường truyền Internet của châu Á với phần còn lại của thế giới. Sự cố làm cho mọi người cảm giác được các mối tương quan chằng chịt khắp nơi trên thế giới.

Mạng Internet đã thực sự nối kết toàn bộ thế giới. Nó nhắc nhở lại một hình ảnh cổ xưa đã được sử dụng để chỉ các mối tương quan phức tạp của đời sống. Để minh họa cho sự tương quan đó, Phật giáo dùng hình ảnh của một mạng lưới mà các điểm nút là những viên ngọc đan lại với nhau. Ngoài bìa một cuốn sách rất hay của Nguyễn Tường Bách – Lưới trời ai dệt – có trình bày một tấm hình về mạng ánh sáng để minh họa cho tấm lưới trời của Indra. Cuốn sách nổi tiếng Đạo Đức kinh của Lão Tử cũng nói tới một loại lưới trời “tuy thưa mà khó lọt”.

Sự phát triển của mạng Internet làm cho con người hình dung rõ hơn về sự phức hợp của thế giới. Đấy là một từ mà ta tạm dùng để chỉ cho chữ complexity. Từ điển Wikipedia cho ta biết rằng không nên lẫn lộn hai từ “complicated” và “complex”. Từ complicated có gốc La tinh “plic” có nghĩa là “tofold” có nhiều nghĩa, gấp, bọc, bao phủ. Trong tiếng Việt, ta quen dùng chữ “phức tạp” để chỉ cho “compicated”. Trong khi đó từ complex có gốc “plex” có nghĩa là “to weave” có nghĩa đan, kết, dệt. Vậy, một cấu trúc phức tạp chứa nhiều yếu tố ẩn giấu bên trong và xếp lại trong một không gian nhỏ. Trong khi đó, một cấu trúc phức hợp bao gồm các thành phần đan kết với nhau trong một mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Cấu trúc đó tạo ra những đặc tính khác với việc xếp các thành phần lại với nhau mà không có các kết nối. Phức hợp như vậy đối nghĩa với không phụ thuộc, còn phức tạp đối nghĩa với đơn giản. Tất cả các hệ thống xã hội, máy tính, bộ não, kinh tế… đều có tính phức hợp. Phức hợp chính là cách hiểu của khoa học hiện đại tương đồng với cái nhìn “trùng trùng duyên khởi” của Phật giáo.

Bạn hãy nghe các nhà khoa học nổi tiếng nói về tính phức hợp của thế giới. Pascal viết (theo lời dịch của Cao Huy Thuần): “Bởi vì cứ sự vật nào cũng đều là hậu quả của cái khác và tạo ra hậu quả cho cái khác, đều được trợ giúp bởi cái khác và trợ giúp cho cái khác, gián tiếp và trực tiếp, và tất cả đều tương quan với nhau bằng một mối liên hệ tự nhiên, vô cảm, nối kết những sự vật xa nhau nhất và khác nhau nhất, tôi cho rằng ta không thể biết những thành phần nếu không biết cái toàn thể, cũng như không thể biết toàn thể nếu không đặc biệt biết các thành phần”. Sự phát triển của khoa học trong thế kỷ XX đã khiến Heisenberg viết (lời dịch của Nguyễn Tường Bách, xem Physics and Philosophy: The Revolution in Modern Science, New York: Harper & Row Publishers, 1962): “Thế nên thế giới xuất hiện như một mạng lưới của biến cố, trong đó các mối liên hệ của mọi hình thái sinh thành lẫn nhau hoặc chồng chéo lên nhau hoặc phối hợp với nhau và cứ thế mà xác định toàn thể mạng lưới”. Dường như Pascal và Heisenberg đang nói tới thế giới của Hoa Nghiêm. Và thế giới Hoa Nghiêm ấy dường như đang được minh họa bằng các ví dụ Việt Nam trong những ngày cuối của năm hội nhập 2006. Thông qua mạng lưới Internet, một học sinh ở Vĩnh Long đã tạo dựng một kết nối với những quan chức cao cấp của ngành giáo dục bằng cách thâm nhập vào hệ thống máy chủ của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Các hệ thống phức hợp có một đặc điểm rất quan trọng, nói một cách “khoa học”, là sự phụ thuộc nhạy cảm cảu hệ thống vào các dữ liệu ban đầu. Nói bằng ngôn ngữ Phật giáo thì đó là: “nhân nhỏ quả lớn”. Nói theo kiểu dân dã Việt Nam thì đó là: “rút dây động rừng”. Nói theo kiểu văn chương bóng bẩy thơ mộng của phương Tây thì đó là: “hiệu ứng con bướm” :cái vỗ cánh của con bướm ở Brazil sẽ làm khởi lên một trận cuồng phong ở Texas.

Sự biến đổi quá nhanh trong mối liên kết phức hợp của thế giới thông qua mạng Internet cùng với “hiệu ứng con bướm” đã làm cho nhiều người bị đặt trước một thách thức: vượt qua các quán tính sống của chính mình. Nhà vật lý nổi tiếng Murray Gell – Mann viết (trích trong Chiếc Lexus và cây ô liu, T. Friedman, Lê Minh dịch, NXB KHXH 2005): “Tiếc thay, nhiều thành phần xã hội ngày nay, bao gồm giới học giả và hành chính, đặc quyền vẫn chỉ được dành cho những người chuyên chú vào một lĩnh vực hẹp, một vấn đề, một ngành nghề, trong khi bàn thảo về bức tranh tổng thể vẫn chỉ là chủ đề của những bữa tiệc cocktail phù phiếm… Những gì chúng ta vốn coi là chuyện tầm phào trong bữa tiệc cocktail  nay đã trở thành yếu điểm của toàn cục”. Chuyện “tầm phào” là chuyện “không đáng kể”, có thể “bỏ qua” được. Dường như chữ “yếu điểm” trong đoạn văn này có thể được thay thế bằng các cụm từ là “điểm chính yếu” cũng có thể được thay một cách “dân dã” là “điểm bị yếu”.

Chuyện tầm phào bị “hiệu ứng con bướm” làm thành cơn bão . Vì thế Phật giáo có câu: “Bồ tát sợ nhân, chúng sang sợ quả”. Vì đã hội nhập toàn cầu, nhưng chưa quen với sự nhạy cảm của “mạng lưới” nên quán tính không cảnh giác về “chuyện tầm phào” vẫn thấy diễn ra. Cảnh báo của Phật giáo: “làm những gì mình nghĩ và nghĩ những gì mình làm”, nói nôm na là: không dối trá, vẫn được nhiều người trong các hành xử – không – chính thức xem là chuyện “tầm phào”. Ta hãy nghe Henri Poincaré nói một điểm tương tự: “Một nguyên nhân rất nhỏ, mà chúng ta không thể ý quyết định một kết quả lớn mà chúng ta không thể không thấy: khi đó chúng ta nói rằng kết quả này là do ngẫu nhiên. Nếu chúng ta biết chính xác các quy luật của tự nhiên và trạng thái của vũ trụ ở thời điểm ban đầu, chúng ta có thể tiên đoán chính xác trạng thái này của vũ trụ ở một thời điểm sau đó. Nhưng, ngay cả các quy luật tự nhiên không còn gì là bí mật với chúng ta nữa, thì chúng ta cũng chỉ có thể biết trạng thái ban đầu một cách gần đúng mà thôi. Nếu điều đó cho phép chúng ta tiên đoán được trạng thái sau đó với cùng mức độ gần đúng, thì đó là đã đủ cho chúng ta rồi. Nhưng khốn nỗi, không phải bao giờ cũng được như vậy, có thể xảy ra trường hợp trong đó những sai khác rất nhỏ trong các điều kiện ban đầu lại gây ra những khác biệt rất lớn trong các hiện tượng cuối cùng: một sai lầm nhỏ những cái ban đầu có thể gây ra một sai lầm ở cái cuối. Khi đó sự tiên đoán trở nên không thể thực hiện được” (Phạm Văn Thiều – Ngô Vũ dịch, Cái vô hạn trong lòng bàn tay, Nx B Trẻ 2006).

Vì thấu hiểu hiệu ứng con bướm mà “Bồ tát sợ nhân”, vì không gây tạo nhân nên khỏi phải lo “quả”. Vì không thấu hiểu được hiệu ứng con bướm mà “chúng sanh không sợ nhân” Rồi khi hiệu ứng diễn ra”, “chúng sanh sợ quả”. Các lời dạy của Đức Phật: không sát sinh, không lấy của không cho, không tà dâm, không dối trá, không dùng các phương tiện gây nghiện thường chỉ được xem xét dưới khía cạnh đạo đức làm người. Tuy nhiên, dưới cái nhìn thế giới như một mạng lưới phức hợp mà khoa học hiện đại đã thấy, các lời dạy ấy nằm trong một định hướng: kết nối với những yếu tố làm giảm hiệu ứng con bướm có đặc tính xấu. Ta có thể xem các lời dạy ấy như những yếu tố nhằm ổn định hóa những biến động khó lường. Sự kết nối trên gọi là kết nối đúng đắn (Phật học gọi là “như lý tác ý”). Nó làm cho các hành vi của chúng ta trở nên có giá trị hơn. Và dĩ nhiên, kết quả của nó cũng có giá trị hơn.

Quan điểm về tính phức hợp của thế giới là quan điểm xuyên suốt trong Phật học. Vì mọi thức đều có tương quan phụ thuộc với nhau, do đó mọi hành vi đều nên được kết nối đúng. Không nên chỉ xem xét mọi sự một cách cục bộ, như thể là chúng có thể tồn tại trên đời mà không phụ thuộc vào các yếu tố khác. Kinh Không gì chuyển hướng (Trung Bộ kinh) khẳng định rằng một người có trí thì không thể chỉ chấp nhận một bên theo quán tính hiểu biết riêng của mình và không thể tuyên bố: “Đây là sự thật, ngoài ra đều là mê lầm”. Quán tính này làm cho nhận thức bị giới hạn, như con cá mắc trong lưới không thể thoát ra ngoài được. Người có trí, hiểu biết về mạng lưới phức hợp của thế giới sẽ thấy: “cũng ví như người đánh cá lành nghề hay người học đánh cá vung lưới có mắt sít sao trong mặt hồ nước nhỏ. Người ấy nghĩ: “Những con cá lớn ở trong hồ nước nhỏ này, tất cả đều bị bao phủ trong tầm lưới này, dầu chúng có nhảy vọt lên, chúng vẫn bị hạn cuộc nơi đây”. Việc tránh xa thái độ tuyệt đối hóa các quy giản luật làm cho việc nhận thức mạng lưới các mối liên kết của thực tại trở nên đúng đắn và lợi ích hơn. Khi kết nối đúng thì mạng lưới này sẽ là “lợi vọng” (mạng lưới lợi ích), “kiếm võng” (mạng lưới sắc bén), “vô thượng chiến thắng” (Kinh Phạm Võng). Những lời này nếu để vào các cuốn sách thời trang của Thomas L. Friedman Chiếc Lexus và cây ô liu hay Thế giới phẳng, bên cạnh lời phát biểu của Murray Gell – Mann, chắc sẽ ít người Việt thế hệ 8X biết rằng nó được phát biểu cách đây 2.500 năm và vốn đã nằm trong gia tài truyền thống Việt Nam.

TRÚC ĐÔNG | Tạp Chí văn Hóa Phật Giáo số 25

(Visited 112 times, 1 visits today)

Tags: , ,

Category: Trúc Đông

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *