Cạm bẩy của ngôn từ

| 24/03/2016 | 0 Comments

XÃ HỘI |  NGUYÊN CẨN

cam-bay-ngon-tu

Từ lời hứa…

Trong ngữ pháp tiếng Việt, người ta có thể diễn tả thì tương lai mà không cần thêm trợ động từ hay chia động từ như trường hợp của các ngôn ngữ phương Tây như tiếng Anh, tiếng Pháp… Khi cần nhấn mạnh, người ta chỉ cần thêm từ “sẽ”vào trong câu:

Anh sẽ cầm lấy đôi bàn tay
      Tóc em anh sẽ gọi là mây
      Ngày sau hai đứa mình xa cách
      Anh sẽ được nhìn mây trắng bay (Nguyên Sa).

Nhiều người đã xem từ “sẽ”như một lời hóa giải mọi công việc dang dở, chưa hoàn thành. Cụ thể, ta vẫn bắt gặp những thông tin như:

“… Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường đã trả lời “cuối năm 2009 sẽ khắc phục được tình trạng ô nhiễm phần còn lại trên sông Thị Vải do công ty Vedan gây ra”.

“ …. Các bộ, ngành có liên quan đang xây dựng đề án về chính sách hỗ trợ bình ổn giá thị trường lúa gạo ở Việt Nam và sẽ trình Chính phủ thông qua để thực hiện từ năm 2010”.

“… Với tinh thần này, sẽ thắt chặt hơn hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo theo hướng coi hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo là một ngành nghề kinh doanh có điều kiện”.

“… Bộ Công thương sẽ tăng cường kiểm tra giá sữa, phát hiện những hành vi lợi dụng việc thiếu sữa, lợi dụng việc khan hiếm, lợi dụng giá cả tăng để trục lơi…”.

“… Đội ngũ giáo viên quyết định chất lượng giáo dục, nhưng muốn nâng cao chất lượng đội ngũ này, Bộ Giáo dục sẽ phải quan tâm đến các trường đại học sư phạm”.

Ngạn ngữ Anh có câu: “Nếu lời hứa nào cũng là sự thật thì những con ngỗng sẽ hóa thành thiên nga cả”. Ở một khía cạnh nào đó, việc các chính trị gia đưa ra quá nhiều lời hứa, đến mức long trọng cam kết đi nữa, mà không thể thực hiện hết trong một thời gian nào đó, đương nhiên công chúng sẽ mất lòng tin vào họ. Theo giáo sư Thomas Patterson thì “Người Mỹ cũng đang làm điều tương tự. Họ đã đặt ông Obama ở vị trí và tiêu chuẩn quá cao, được thúc đẩy bởi những bài diễn thuyết hùng hồn. Họ kỳ vọng rằng ông sẽ là một tổng thống kiệt xuất.

… Với những bài thuyết giảng lịch sử, điều đó là bình thường, nhưng đây lại không phải là những bài phát biểu như vậy. Phải gạt ra ngoài những kỳ vọng ở người phát biểu, phải nhìn vào những nội dung của bài phát biểu ấy… Quản trị vốn là chủ nghĩa hiện thực. Và thực tế lịch sử cho thấy, khi nào quản trị đi theo hướng của chủ nghĩa lý tưởng thì kết quả đều rất tệ”.

Thế nên, đến Tổng thống Obama mà mức độ tín nhiệm của cử tri Mỹ chỉ còn xấp xỉ 45% thì nói gì các ngài bộ trưởng của chúng ta vốn bị chi phối bởi rất nhiều ban bệ ngang dọc, trên dưới mà bản thân bộ trưởng đôi khi cũng khó quyết định được nhanh chóng, đơn cử như những chuyện kể trên…

Không phải tự nhiên mà các nhà quản trị chiến lược đã tóm tắt những đặc tính cần thiết cho một mục tiêu, một cam kết hay một lời hứa cần phải… định lượng trong 5 chữ SMART (Specific-cụ thể-Measurable-định lượng-Agreable-đồng thuận-Realistic-khả thi-Timely-có thời hạn). Chúng ta thử đọc một bản báo cáo kế hoạch năm của một cục… “Khá quan trọng” như sau:

Cục… từng bước xây dựng lực lượng chuyên nghiệp cao, có chuyên môn sâu và hiện đại.
– Đào tạo đội ngũ cán bộ, công chức có trình độ và chuyên môn đạt chuẩn quốc tế.
– Góp phần đẩy mạnh công tác hiện đại hóa ngành… nói chung và Cục… TPHCM nói riêng
.

Các mục tiêu trình bày không cụ thể, không lượng hóa những thuật ngữ “sâu””cao”hay “quốc tế” (?)được, và chúng ta tin rằng có đến những năm tiếp theo, bản kế hoạch trên cũng có thể được lập lại mà không sợ mất thời gian tính vì có tính cũng không được!

 

Đến tin đồn

Nếu như lời hứa khó đánh giá, hay…khó tin thì chẳng hiểu sao người ta lại dễ tin vào những lời đồn. Chuyên gia kinh tế Lê Thẩm Dương trong một buổi hội thảo về kinh tế Việt Nam trong thời kỳ hiện nay đã nói rằng; “Có phân tích vi mô hay vĩ mô kiểu gì đi nữa thì chỉ cần một tin đồn thôi là thiên hạ nháo nhào tranh mua tranh bán từ vàng, chứng khoán đến căn hộ…”

Tại sao thiên hạ lại cả tin như vậy?

Có nhiều lý giải về hiện tượng trên: có người cho rằng đó là do lỗ hổng về quản lý hay do sự thiếu thông tin chính thống trong xã hội chúng ta. Thực ra, trên thế giới luôn tồn tại nhiều kiểu dư luận có đúng có sai về chính sách, nhân sự, đời sống, hiện tượng thiên nhiên, tâm linh…như dĩa bay, quái vật…Một số nước có những công ty hay viện nghiên cứu dư luận và thăm dò công chúng. Thông tin từ những nơi đó sẽ được sử dụng trong các chiến dịch tranh cử hay marketing. Thế nhưng ở Việt Nam, tình trạng này còn được thổi phồng hơn do dân trí chúng ta, do hệ thống thông tin chưa kịp thời xử lý, hướng dẫn công luận. Khi tin đồn được mặc nhiên thừa nhận và trở thành nhận thức của đông đảo quần chúng thì trở thành sức mạnh khôn lường. Ta hãy còn nhớ vụ Ngân hàng ACB cách đây vài năm vì một thông tin hiểu nhầm về sự vắng mặt của ông giám đốc một chi nhánh mà thiên hạ ùn ùn kéo nhau đi rút tiền cả đêm (!). Về mặt quản lý nhà nước, chúng ta phải có phản ứng nhanh, kịp thời, nhằm tránh rủi ro cho quần chúng vốn hay phản ứng theo lối “bầy đàn”dễ rơi vào tình trạng giăng bẫy “đục nước béo cò” của một nhóm “đạo diễn” kinh tế hay chính trị. Điều này xả ra khi chúng ta có những nhóm lợi ích ngành độc quyền, dễ khuynh loát thị trường theo ý muốn chủ quan của ngành hay công ty mình, “vận động hành lang”hay đi đêm để thực hiện kế hoạch của mình bất chấp lợi ích người dân và đất nước.

Nhà Phật nhấn mạnh đến “Chánh ngữ” trong hành vi của một con người. Không thể hứa bừa, lại càng không thể “tiền hậu bất nhất”, nhất là khi đang lãnh đạo. Không thể vừa hôm trước tuyên bố không tăng giá xăng nhưng hôm sau đã tăng vọt (?). Không thể tuyên bố “giảm tải”cho học sinh, nhưng thực tế, học sinh phải làm bài, học thêm nhiều hơn trước (?). Vì thế, mới có đất sống cho những tin đồn, nào là tăng lãi suất cơ bản, nào là giá đất sắp lên,… Những thông tin “ngoài luồng” ấy chỉ gây hoang mang dư luận và làm rối loạn xã hội, thị trường. Hơn lúc nào hết các cơ quan có trách nhiệm phải trả lời trên các phương tiện truyền thông đại chúng, hướng dẫn dư luận.

Tình trạng “Nói không đi đôi với làm”, nghĩa là thiếu “chánh ngữ” đang diễn ra trong nhiều lãnh vực, trở hành một thứ bệnh dịch lây lan trong nhiều tầng lớp, gia tăng hoài nghi về sự tôn trọng cam kết của những “công bộc” khi đứng trước dân để rồi những lời hứa “SẼ” chỉ là những lời hứa hoặc cao nhất cũng SẼ chỉ là ước mơ của người lãnh đạo. Và người dân chỉ còn biết nghe theo những “tin đồn”. Đã đến lúc phải uốn lưỡi trước gương để nói lời chánh ngữ- nghĩa là phải làm đúng như đã nói!■

Tạp Chí Văn Hoá Phật Giáo số 100

(Visited 261 times, 1 visits today)

Tags: , , , , ,

Category: Nguyên Cẩn, Tản mạn, Xã Hội

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *