Phiếm luận về chuyện dịch văn chương

| 03/04/2015 | 0 Comments

 – NGUYÊN CẨNPhiem-luan-dich-van-chuong

Từ những tinh thể của nó, dịch là làm điều cưỡng bức. Dịch văn xuôi là làm điều cưỡng bức. Dịch thơ lại càng là cưỡng bức triệt để hơn nữa… Chỉ thử hỏi: Có thể nào đem thơ Việt, dịch ra trở lại làm thơ Việt được không?… Không. Lời thơ kia chỉ hiện ra một lần trong phong thái riêng biệt của anh hoa phát tiết một lần. Buộc nó phải hiện ra trở lại trong phong thái khác, thì anh hoa tài tử có thể phát tiết một lần nữa, nhưng lần sau không còn là lần trước” (Bùi Giáng).

Gần đây, báo chí đang nói nhiều đến bản dịch tiếng Việt “Mật mã Da Vinci” và la hoảng lên rằng đó là một “thảm họa dịch thuật”. Trên báo Người Lao Động liên tiếp nhiều kỳ đăng tải phóng sự về sự dịch thiếu cẩn trọng của không ít người làm công tác dịch thuật hiện nay. Nhưng ngày đầu xuân, chúng ta hãy tạm gác lại nhưng trăn trờ muộn phiền ấy để đi vào coi văn chương, cùng nói về chuyện dịch thuật văn chương.

Dịch thơ chữ Hán ra thơ Việt đã là khó, dịch thơ Việt ra thơ Tây thì lại càng khó, bởi lẽ từ thi pháp cho đến văn hóa cũng có nhiều nét dị biệt. Sức hấp dẫn của nguồn thơ Á Đông vẫn tràn trề mãnh liệt, thu hút nhiều học giả, dịch giả phương Tây, và đã có những bài dịch chuyển tải được cái thần trong thi ca phương Đông.

Theo Bùi Giáng: “Từ những tinh thể của nó, dịch là làm điều cưỡng bức. Dịch văn xuôi là làm điều cưỡng bức. Dịch thơ lại càng là cưỡng bức triệt để hơn nữa… Chỉ thử hỏi: Có thể nào đem thơ Việt, dịch ra trở lại làm thơ Việt được không?… Không. Lời thơ kia chỉ hiện ra một lần trong phong thái riêng biệt của anh hoa phát tiết một lần. Buộc nó phải hiện ra trở lại trong phong thái khác, thì anh hoa tài tử có thể phát tiết một lần nữa, nhưng lần sau không còn là lần trước”.

Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau

(Truyện Kiều – Nguyễn Du)

Ở hai câu thơ này, Bùi Giáng cho rằng: “ Nếu người dịch là kẻ tài hoa, ắt nhận thấy rằng điều cốt thiết trong mấy câu thơ kia, chẳng phải là cái ý tưởng nó hàm ngụ… Trái lại, cái chỗ bất tử, cái chỗ huyền diệu của câu thơ kia lại là ở những điệp thanh, điệp âm, đối ngữ: trăm năm, một cuộc, những điều… trong cõi, trải qua,… chữ tài chữ mệnh… khéo là ghét nhau…

Ông Trương Cam Vũ, ông Rene Crayssac, vô tình hay hữu ý đã tái tạo được trong hai bản Pháp ngữ và Hoa ngữ cái chất thơ âm thầm, triền miên theo cốt cách lục bát.

Cam Vũ dịch:

Nghịch lữ nhân sinh bách tuế trung,
Mệnh tài lưỡng tự xảo tương xung.

Có thể nghĩ rằng do ngẫu nhiên mà Việt ngữ và Hán ngữ đã hôn phối chặt chẽ, tương giao hàng bao nhiêu thế kỷ mà nảy ra kết quả đẹp đẽ kia. Dù sao thì lời thơ dịch đã không bỏ lạc cái cốt yếu trong thơ Nguyễn Du.

Để chứng minh nhận định của mình, Bùi Giáng đã ghi nhận những đối ngữ: bách tuế – lưỡng tự – nhất kinh với những điệp thanh: tuế – tài – tự. Bốn câu dịch bốn câu, lại còn dịch được tiếng “khéo là ghét nhau” ra là “xảo tương xung”. Thế là người dịch đã thể hội huy hoàng cứu cánh của công việc này.

Rene Crayssac do sử dụng Pháp ngữ, không thụ hưởng những thuận lợi từ những tương giao lâu ngày giữa Hán ngữ và Việt ngữ đem lại, nên đã phải “cưỡng bức bằng cách dịch dôi ra và đưa vào những điệp thanh: Cent ans – s’ecoulent – sans que – comme si – le sort – sur les – s’abatte – subisstant – si vite – suffit – surviennnent – …, và phải dịch ra làm sáu câu cả thảy mới tạm lột được phần nào tinh hoa nguyên tác:

Như vây, những tiếng “trăm năm”, “chữ tài”, “ chữ mệnh” của Nguyễn Du không còn có thể đi sát nhau để tạo ra những âm ba ma sát mà lại loãng tan trong những câu minh họa lê thê. Cái mà người ta hay gọi là dẫn giải.

Phạm Công Thiện cho rằng tiếng Việt, đặc biệt là tiếng Việt trong Truyện Kiều, mang đầy những ẩn ý hàm súc mênh mông. Thế nên, khi Trần Trọng Kim và Bùi Kỷ đặt dấu phẩy ngay sau hai chữ “trăm năm”, Lê Xuân Thủy đã theo sát sự phân đoạn theo dấu phẩy ấy để dịch là: “Within the span of a hundred years of human existence…”. Nếu dịch lại ra tiếng Việt, thì câu trên sẽ được hiểu là: “Trong vòng khoảng hay quãng một trăm năm của sự tồn sinh…”. Phạm Công Thiện khen ngợi Trương Cam Vũ đã bỏ dấu phẩy di dịch Truyện Kiều: “Nghịch lữ nhân sinh bách tuế trung”, nhưng dịch thừa ra hai chữ nghịch lữ (quán trọ), có lẽ do ảnh hưởng Lý Bạch và thể thơ thất ngôn. Câu thơ của Nguyễn Du quá súc tích đến nổi cái súc tích của Hoa ngữ cũng khó diễn lại đầy đủ: quán trọ đời người hay đời người quán trọ trong trăm năm?

Gần đây, Lê Cao Phan đã đưa ra bản dịch Kiều bằng văn vần, vì ông chủ trương theo quan điểm của Volatre: “ Bất cứ áng thơ nào khi dịch cũng phải có vần”.

Kế thừa quan điểm Rene Crayssac, dịch giả đã ứng dụng vần như thể alexandrine, nhằm chuyển đạt cái thần của thơ Nguyễn Du, hay nói theo Lê Cao Phan là phổ quát hóa cái giá trị nghệ thuật của Truyện Kiều.

Chúng ra hãy xem thử 2 câu đầu:

A hundread years-Within this alloted time span,
What sheer haltred’tween the gift and fate of man

Cõi trăm năm lại vẫn không thoát khỏi cách dịch, dù câu thơ đã có vần điệu (Rhyming).

Gần đây, Lefevere đưa ra luận điểm 7 cách phiên dịch, trong đó cách cuối cùng là diễn giải (interpretation). Dưới tiêu đề này, Lefevere thảo luận về cái ông ta gọi là version (bản dịch), mà ở đấy cốt tủy của văn bản gốc được giữ nguyên nhưng chỉ có hình thức là thay đổi, và sự đồng dạng (imitation) là khi dịch giả sáng tạo một bài thơ mới mà chỉ có cái “tựa và điểm khởi đầu” là giống như trong văn bản gốc.

Người ta e rằng cách dùng từ phiên bản(version) của Lefevere có thể dẫn đến những ngộ nhận, vì nó có thể ngầm hiểu là có sự khác nhau giữa bản dịch và phiên bản, hay có người ngầm hiểu là phỏng dịch hay phóng tác với một giả định căn bẳn là có sự phân cách giữa hình thức và nội dung. Tuy vậy, như Popovic chỉ ra rằng, dịch giả có quyền tạo nên sự khác biệt hữu cơ, hay tỏ ra độc lập với nguyên tác, miễn là tính cách độc lập ấy chỉ nhằm mục đích tại tạo lại tính độc đáo, hay nói một cách văn chương hơn là hồn của nguyên tác.

Dịch, theo ông là sự phục sinh trong văn chương (literay resurrection).

Ở Việt Nam, sau Nguyễn Du, thơ của Hồ Xuân Hương được dịch ra tiếng nước ngoài nhiều nhất. Năm 2000, khi sang thăm Việt Nam, Tổng thống Bill Clinton đã trích thơ nữ sĩ họ Hồ khi nói chuyện với sinh viên Hà Nội. Bài thơ dịch sang tiếng Anh ấy là do John Balaban, giáo sư trường đại học North Carolina State, đồng thời là một nhà thơ có tên tuối ở Mỹ. Cuốn sách dịch 48 bài thơ Hồ Xuân Hương của ông: Spring Essence: the potry of Ho Xuan Huong đã ghi một kỷ lục: bán 16.000 bản trong hai năm.

Đây được xem là một công trình nghiêm túc, in song ngữ, với phần chữ Nôm do Tiến sĩ Ngô Thanh Nhàn vẽ kiểu trên vi tính và với sự hỗ trợ rất lớn từ các học giả, giáo sư người Việt ở Hà Nội và New York. Tuy nhiên, đọc kỹ bản dịch vẫn còn những chỗ lấn cấn, cần phải chỉnh sửa. Ở đây, ta không nói đến cái khó trong khi dịch thơ Hồ Xuân Hương, vì ai chẳng biết cách chơi chữ cực kỳ tài tình của nữ sĩ này khi vận dụng thủ pháp nói lại, hay dùng từ tượng thanh, tượng hình: “hỏm hòm hom, phập phòm, lõm bõm, om om,…”. Ví dụ như bài Tự tình, câu thơ đầu: “Tiếng gà xao xác gáy trên bom”, dịch thành “Gray sky. A rooster crows”, từ “trên bom” không thấy dịch, còn tiếng gà xao xác thì không thể chỉ dịch thành một con gà trống gáy vang được. Câu “Sau giận vì duyên để mõm mòm” được dịch “Angry with a fate that says I’m much too bold”, thì lại trở nên khó hiểu vì “mõm mòm” sao có thể là much too bold được? Còn câu kết “ Thân này đâu đã chịu già tom”, lại dịch là “Am I supposed to walk as if stooped and old”?, thì đã khá xa với nguyên bản.

Trong bài Chùa xưa, “Phúc đức như ông được mấy bồ?”, chữ “bồ” của miền Bắc lại bị hiểu lầm thành chữ “bồ” của miền Nam (bồ bịch), nên câu thơ trên lại được dịch thành: “Blessed, they gather many friends”. Tuy vậy, chúng ta nên ghi nhận tình cảm của một người nước ngoài yêu thơ Việt, đã dành nhiều thời gian công sức sưu tầm, biên dịch với tất cả sự trân trọng và sự nghiêm mật cần thiết…

Ngày Xuân nhấp chén trà đầu năm lai rai hàn huyên chuyện văn chương. Chút lời quê có gì không phải, mong các bậc thứ giả lượng thứ.■

Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo số 13

(Visited 151 times, 1 visits today)

Tags: , , , ,

Category: Nguyên Cẩn, Tản mạn

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com