Hương đồng nội

| 28/09/2014 | 0 Comments

CAO HUY HÓA

Huong-dong-noiMột buổi tối vào trung tuần tháng 6/2008, tôi thích thú xem một tin phóng sự ngắn trên Đài Truyền hình Thừa Thiên Huế, về cảnh họp chợ tờ mờ sáng bên vệ đường tại thị trấn A Lưới: đồng bào dân tộc thu hoạch sản phẩm cây nhà lá vườn, gùi trên lưng, đi bộ từ khuya để đến nơi bán; chợ hợp chóng vánh, đến 6 giờ sáng thì tan. Trong nhịp sống ngày càng khẩn trương, mọi người xuôi ngược kiếm sống, thì hình ảnh mua bán của chợ vùng cao trong buổi sáng trong lành cho ta cảm giác thanh bình khó tả: buồng chuối, đọt măng, trái bí, bó rau… như còn thấm sương sớm, con gà trống vẫn oai vệ trong vòng tay cô bé Pacô,…

Tự nhiên tôi cảm thấy lạc quan về cuộc sống qua hình ảnh phiên chợ này, nhưng một thoáng suy nghĩ về người bán kẻ mua. Đi xa hàng chục cây số, lội suối qua đèo, gùi hàng trên lưng, người bán có thấy cơ cực không? Tôi nghĩ rằng không, trong thời điểm này, vì đó chính là nếp sống, tập quán của đồng bào ít người trên A Lưới. Còn người mua? Có thể họ xem là việc bình thường, một ngày như mọi ngày, và chắc ít người cảm nhận: mình được hưởng sản phẩm từ chính những nông dân chân chất trên chính mảnh vườn của họ, sản phẩm tươi mơn mởn, chẳng cần một chút công nghệ bảo quản, trong buổi ban mai tốt lành, thuận mua vừa bán – rẽ là đàng khác – không to tiếng mặc cả.

Được ăn những thứ hảo hạng như thế, trên thế giới bây giờ, nhiều người ao ước lắm, càng sống những nơi phồn hoa đô hội thì càng ao ước. Vì sao? Vì sống trong thời đại mà mình có thể nghi ngờ chất lượng sản phẩm, thì người mua thích nhất là biết được hồ sơ lý lịch của nó; nơi sản xuất càng gần càng hay để có thể xem được, quan sát được điều kiện canh tác, nuôi trồng. Trong những siêu thị mênh mông, những trái cây rau quả hào nhoáng thế, nhưng từ đâu tới, có “sạch” không? Vì những nghi vấn thế, có người hô hào: ăn thứ gì mà mình biết. Người mua thường xuyên tại phiên chợ tờ mờ sáng trên A Lưới không ngờ họ chính là người Locavore, dầu có thể chưa hoàn toàn lắm. Locavore là gì? Từ gì vừa lạ vừa quen. Có liên hệ gì với carnivore: loài ăn thịt (carni: gốc La-tinh carnis nghĩa là thịt, vore: gốc La-tinh vorare nghĩa là ăn), với herbivore: loài ăn cỏ (herbi: gốc La-tinh herba, nghĩa là cỏ)? Locavore là … loài ăn gì? Không, lovavore là người hoàn toàn ăn sản phẩm của địa phương (loca, tức là local: địa phương). Đây là từ của năm 2007 mới được đưa vào Oxford American Dictionary (Từ điển Oxford). Vì sao có chủ trương eat locally (chỉ ăn sản phẩm của địa phương)?

Hãy tìm hiểu lập luận của những người khai sinh ra từ đó, 4 vị nữ lưu sống tại thành phố lớn San Francisco, Hoa Kỳ; Jen Maiser, Jessica Prentice, Sage Van Wing và DeDe Sampson tại Berkeley Farmer’s Maker (chợ của những nhà nông ở Berkeley). Thực phẩm mà dân San Francissco trước khi nấu và đưa vào miệng thì đã chu du trung bình 1,500 dặm. Tính toàn cầu của việc cung cấp thực phẩm có những vấn đề nghiêm trọng về môi trường, sức khỏe, lợi ích cộng đồng và vị giác. Qúa trình chọn giống, canh tác, thu hoạch, bảo quản, vận chuyển, cho đến siêu thị liệu có cho sản phẩm đảm bảo “sạch” và tươi, có gây nên ô nhiễm môi trường, hâm nóng toàn cầu, có gây thiệt hại cho những trang trại gia đình và cộng đồng địa phương? Chắc chắn là có, thế mà người tiêu thụ không hề biết, không làm chủ chuyện ăn. Con người xa lạ chính cái mình ăn. Trẻ em không biết con gà ăn thứ gì, cây hành sống thế nào. Những cộng rau xanh mơn mởn, những trái cây ú mộng. láng lẩy, những quả trứng to bất thường phải chăng từ biến đổi gen, xử lý môi trường, dùng hóa chất bảo quản, tất cả trái với tự nhiên, làm sao không khỏi nghi vấn về tác hại cho người dùng, cho cộng đồng và môi trường? Cho nên, những người locavore chủ trương: tôi chỉ ăn cái gì sản xuất gần gũi với tôi, để tôi biết chắc lý lịch trinh nguyên của nó, vừa lợi cho sức khỏe của tôi, vừa lợi cho môi trường, cho cộng đồng, cho những nông trại nhỏ. Nói gần gũi thì hơi mơ hồ. Những người có chủ trương đề ra vùng có bán kính 100 dặm (160 km) nếu lấy tâm là nơi ở tại San Francisco.

Kể ra những người eat locally cũng khá local (cục bộ) vì vùng bán kính 160 km quanh San Francisco thật là phong phú, đa dạng về sản phẩm nông nghiệp: cá, tôm, cua, trái cây, rau, thịt bò, bơ, sữa, rượu vang… và nhiều nông trại nhỏ 1 . Tuy nhiên đây là hô hào bước đầu ở một địa phương. Điều đáng quý ở tính nhân văn cao, , vì lợi ích từng người, cộng đồng và nhân loại, nhất là hiểm họa ô nhiễm môi trường, hâm nóng toàn cầu, vì muốn đề cao quyền làm chủ của người dân trong chuyện ăn –chuyện quan trọng hàng đầu của đời sống. Hơn nữa, đây không phải là chuyện ăn, đây là phân biện của xã hội dân sự trươc một nền sản xuất nông nghiệp lớn, kết hợp với một hệ thống bảo quản, chuyên chở, phân phối lớn trên nền tảng tiến bộ như vũ bảo của khoa học kỹ thuật, mà chưa ngẫm nghĩ về đạo đức con người, về tổng thể trời đất và chúng sinh. Vì vậy, không thể cho đây là sự trở về tự cấp tự túc, mà là một thực nghiệm để đề ra mô hình: người sản xuất, người phân phối và người tiêu thụ đều tham gia vào quá trình tạo thực phẩm một cách trong sạch nhất, vì lợi ích từng người và nhân loại. Thiết thân nhất là lời hô hào: “plant your gardens now. Get to know your local farmer’s markets. Cozy up to your neighbors who have chikens and fruit trees. Share the food sources that you find with others”. (Hãy canh tác vườn của bạn bây giờ. Hãy tìm hiểu chợ của nhà nông địa phương. Hãy thân thiện với láng giềng có gà và cây trái. Hãy chia sẽ thông tin về nguồn thực phẩm mà bạn tìm thấy với người khác).

Những người locavore chưa nhiều à cũng chỉ ở các xã hội phát triển2, nhưng thông điệp của họ không hoàn toàn xa lạ, trước hết cảnh giác về chuyện “sạch”. Ngay cả dân mình, các bà nội trợ nhìn bó rau muống cọng to, lá mơn mởn non tơ tại chợ, cũng giật mình. Tại các nước phát triển, người mua không mấy thiện cảm với những rau củ quả to đẹp ở siêu thị, và đang ngã dần về chuyện mua rau qua organic (hữu cơ). Người ta chấp nhận mua với giá cao những sản phẩm organic, vì thế các nông trại nhỏ canh tác theo phương thức hữu cơ có đất sống. Ngày nay, hàng tuần trên nhiều đô thị tại Mỹ có những hội chợ của những chủ nông trại nhỏ. Tôi đã thấy sức sống của hội chợ như thế vào một sáng thứ bảy tại một thành phố nhỏ Arcata, miền Bắc California.

Nông dân nhờ những sản phẩm nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp do chính mình sản xuất trên những xe tải nhỏ, đến quảng trường tại trung tâm thành phố. Tại đây, mỗi gia đình được phân một lô đất quanh chu vi quảng trường, bày hàng hóa trên bàn. Sản phẩm thật là phong phú: rau, quả, hoa, cây cảnh, mật ong, bánh, nấm, sáp, dầu, bơ, trứng, khăn len, mũ len, tất len (những đồ len này từ long cừu do nông dân dệt),…có cô thôn nữ kéo sợi thủ công tại chỗ, có anh chàng nghệ sĩ bán sản phẩm là ảnh chân dung của khách hàng do anh vẽ. Một hình ảnh đẹp trong buổi sáng mùa xuân: người mua – già, trẻ, lớn, bé, người ngồi xe lăn – đi xe mà mua hàng như đi dạo chơi, có nhiều người quen không hẹn mà gặp, tay bắt mặt mừng, người bán thì khoan thai, tươi cười, nhất là phụ nữ, má ửng hồng, như phản ảnh một nông thôn no ấm, trong lành, nhiều người đàn ông dáng dấp nghệ sĩ trong chiếc nón rộng vành, trong mái tóc dài cột túm phía sau hoặc bộ ria mép khéo tỉa. Phải chăng đó là nét hấp dẫn và hào hoa của một chợ phiên thời hiện đại để đến hẹn lại lên, mỗi thứ bảy hàng tuần? Hơn nữa, ở đây không chỉ có kẻ bán người mua, mà còn những sinh hoạt khác nữa: ban nhạc chơi tùy hứng giữa công viên; một nơi khác, các anh chị tập bài khí công rất mềm mại; còn trên bãi cỏ, người thích nằm, kẻ ngồi sưởi nắng thì cứ viêc; lại có người đi phát tờ rơi về bầu cử địa phương; có nhóm sinh viên đặt bàn tiếp thị cho đại học trong vùng; lại có anh chàng ôm trước ngực cuốn sách dày cộm, bộ mặt nghiêm trọng, miệng đọc lâm răm như đọc kinh; ai cũng có tự do và tôn trọng tự do của nhau.

Nói chuyện xa để nghĩ chuyện gần, tôi trở về thị trấn A Lưới. Tôi ước mong, cùng với trình độ văn hóa của đồng bào dân tộc khá lên, sản phẩm ngày càng phong phú, giá trị hơn, mà vẫn “sạch”, vẫn thấm đượm không khí tươi nguyên của núi rừng, làm cho phiên chợ buổi sáng thêm đông vui. Hình ảnh chợ phiên trong một nền kinh tế tự túc tự cấp tưởng đã lùi xa về quá khứ, không dè lại tái sinh bên tận nước Mỹ xa xôi với nền kinh tế thị trường hàng đầu. Thì ra những người sống trong xã hội công nghiệp cao, vẫn mong cảm nhận tình người qua lời nói, ánh mắt, nụ cười, qua sản phẩm tin cậy của người bán, cho bớt cảnh nhàm chán vô hồn trong siêu thị. Và tôi tự hỏi: biết đâu một kiểu chợ phiên như thế sẽ xuất hiện trong thành phố quê tôi, để nông dân và thị dân tươi cười, vinh quang những sản phẩm sạch, trong ngày hội văn hóa của mọi người?

Tháng 7/2008

Chú thích:

1.    Xem website: www.locavore.com

2.    Cùng một chí hướng và nội dung hoạt động như những người locavore ở San Francisco, còn có phong trào 100 – mile diet (ăn thực phẩm trong vòng 100 dặm) tại Hoa Kỳ, Canada, và bắt đầu tại Australia, New Zealand.

Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo số 64

(Visited 172 times, 1 visits today)

Tags: , , , ,

Category: Cao Huy Hoá, Văn Hoá

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *