Mê Kong và giá trị tâm linh huyền ảo

| 19/08/2012 | 0 Comments

Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo  số 19   |  Ký sự  Đi dọc dòng sông Phật giáo |   Trần Đức Tuấn

MÊ KONG  VÀ  GIÁ  TRỊ  TÂM  LINH  HUYỀN  ẢO

Khi tìm hiểu các lĩnh vực văn hóa, xã hội của cư dân đôi bờ con sông dài 4.880 cây số, đoàn làm phim Mê Kông Ký Sự  bị cuốn hút rất mạnh vào ba yếu tố hàng đầu là chủng tộc, tôn giáo và kiến trúc, trong đó tôn giáo mà cụ thể là Phật giáo giữ vai trò liên kết như một hệ tư tưởng xuyên suốt, tạo nên giá trị tinh thần và vẻ đẹp nhân văn của dòng sông vĩ đại. Tuy nhiên, một lãnh thổ lưu vực rộng mênh mông bao trùm lên 6 nước như thế phải mang tính đa sắc tộc và đa tôn giáo. “Đa sắc tộc”thì rất rõ nhưng “đa tôn giáo”thì khá mờ bời sắc màu tôn giáo nổi bật và thống trị suốt chiều dài dòng sông chính là Phật giáo. Ngoài đạo Phật và các tín ngưỡng dân gian, Mê Kong còn có Thiên chúa giáo, Hồi giáo, Đạo giáo, Khổng giáo v.v…nhưng không một tôn giáo nào có thể so sánh được với Phật giáo về tính phổ biến, sự liên tục về địa lý và mức độ sùng tín của tín đồ. Từ những cây số đầu tiên dưới chân núi Tuyết trên cao nguyên Thanh Hải băng giá đến những dòng chảy cuối cùng trên đồng bằng sông Cửu Long, nơi đâu cũng thấy chùa chiền, tu sĩ và Phật tử. Chính vì thế, chúng tôi gọi Mê Kong là “Dòng sông Phật giáo”. Ở đây có một sự ảnh hưởng qua lại rất rõ giữa Phật giáo và sắc tộc. Nếu như Phật giáo có vai trò thống nhất tín ngưỡng của cư dân thì chính sắc tộc đã làm cho Phật giáo trở nên đa dạng. Có thể hình dung các “phân đoạn” sau đây của dòng sông về mặt tín ngưỡng Phật giáo.

– Phật giáo Tạng truyền kéo dài suốt một dải từ thượng nguồn Thanh Hải qua Tây Tạng tới miền Bắc Vân Nam của Trung Quốc.

– Phật giáo Đại thừa ở miền Trung Văn Nam và đồng bằng sông Cửu Long.

– Phật giáo Tiểu thừa ở miền Nam Vân Nam, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và đồng bằng sông Cửu Long. Riêng Phật giáo Tiều thừa phát triển trên một nửa chiều dài của Mê Kong thuộc lãnh thổ của cả 6 nước lại khá đa dạng.

Trước hết xin được nói về Phật giáo Tạng truyền, còn có tên là Lạt Ma giáo. Đây là tín ngưỡng gằn liền với một dân tộc rất nổi tiếng trên thế giới: dân tộc Tạng. Địa bàn cu trú chủ yếu của họ là miền “Nóc nhà thế giới”bao gồm Khu tự trị Tây Tạng, tỉnh Thanh Hải, một phần các tỉnh Tứ Xuyên, Cam Túc, Vân Nam v.v…phổ biến ở độ cao từ trên 3.000 đến 5-6.000m so với mặt biển, quanh năm giá lạnh. Họ sống rải rác trên một diện tích đất đai rộng lớn với nhiều triệu cây số vuông gồm nhiều nhánh tộc nhưng có chung một nền văn hóa Phật giáo, một tính cách rất mạnh mẽ và lối sống rất phóng khoáng. Lạt Ma giáo là sự kết hợp giữa đạo Phật du nhập từ bên ngoài với tín ngưỡng bản địa cổ truyền gọi là đạo “Bon”của người Tạng. Bước vào lãnh địa của người Tạng và cõi Phật của Lạt Ma giáo, bạn sẽ lập tức có cảm giác lạc vào một thế giới khác và một thời đại khác, vừa huyền bí mơ hồ lại vừa xác thực, thiêng liêng. Đền đài Phật giáo Tạng truyền là một thế giới bồng bềnh trong mây tuyết, âm thanh nghi lễ tôn giáo là tiếng vọng mênh mông của quá khứ, niềm tin là sức mạnh bất khả xâm phạm thống trị khắp thảo nguyên và núi đồi. Loạt ký sự “Đi dọc dòng sông Phật giáo”sẽ đăng một số bài đáng kể để mời quý vị tới thăm xứ sở thần bí ở tận lưng trời này và vương quốc Phật giáoBàn tay Phật Tạng truyền của họ.

Sông Mê Kong bắt nguồn từ những dòng chảy đầu tiên ở sâu trong vùng núi tuyết thuộc tỉnh Thanh Hải. Trên đường đi, nó tiếp nhận vô số các dòng nước khác, chảy qua miền cực Đông của khu Tự trị Tây Tạng, rồi đổ vào phía Bắc tỉnh Vân Nam tại vùng Đức Khâm và Sangrila huyền thoại. Toàn bộ miền lưu vực bao lấy chiều dài gần 2.000 cây số đó của dòng chính và của các phụ lưu là lãnh địa của người Tạng và do vậy là vương quốc của Phật giáo Tạng truyền.

Từ Lệ Giang trở xuống là địa bàn cư trú của người Hán và các tộc thiểu số khác nên đền chùa Phật giáo ở đây thuộc hệ phái Đại thừa như phần lớn các kiến trúc Phật giáo Trung Hoa mà ta vẫn thường thấy.

Bắt đầu từ vùng cực Tây Nam Vân Nam, đặc biệt là Khu tự trị Thái tộc Xi Xoang Ba Na đến biên giới Trung Miến, sắc thái Phật giáo đã có sự thay đổi rất cơ bản, đó là Phật giáo Tiểu thừa. Từ đây đến chốn tận cùng của dòng chảy tức miền duyên hải Tây Nam Bộ của Việt Nam, sự ngự trị của Phật giáo tiểu thừa được khẳng định. Cả đôi bờ tả hữu bao gồm đất của châu Xi Xoang Ba Na (còn gọi là Tây song bản nạp), bang Shan của Miến Điện (Myanmar), Lào, Thái Lan và Campuchia, những ngôi chùa mái cao, nhiều lớp so le, ngói đỏ, tường trắng, họa tiết vàng tươi rực rỡ chiếm lĩnh hầu hết các kiến trúc tôn giáo. Riêng tại đồng bằng sông Cửu Long, các ngôi chùa Tiểu thừa bắt đầu xen kẻ với các kiến trúc Đại thừa vốn là tín ngưỡng Phật giáo phổ biến trên toàn cõi Việt Nam.

Tiếp tục nội dung “Thăm các miền đất Phật ở đôi bờ Mê kong”, bài viết này xin giới thiệu với quý vị một cố chuyến đi con thoi của đoàn làm phim “Mê Kong ký sự”giữa đôi bờ Lào-Thái cùng với một số công trình kiến trúc Phật giáo mà chúng tôi có dịp ghé thăm. Tất cả có 5 lần vượt Mê Kong từ Lào sang Thái để khảo sát dòng sông tại các địa điểm: Khu vực “Tam giác Vàng”, thủ đô Viêng Chăn, tỉnh Khăm Muộn, tỉnh Xa Va Na Khet và tỉnh Chăm Pa Sắc. Đối diện với chúng là các tỉnh: Chiêng Rai, Noong Khai, U Đon, Na Khon Pha Nom,  Xa Con Na Khon, Mục Đa Hản và U Bon Rat Cha Tha Ni của Thái Lan. Tất cả các tỉnh hữu ngạn Mê Kong này nằm trong vùng Đông Bắc Thái Lan rộng lớn nơi có nhiều Việt kiều sinh sống từ lâu. Phần lớn người Việt sống ở đây là di cư từ Lào sang từ thời chống Pháp. Lịch sử vùng Đông Bắc Thái Lan khá đặc sắc, trong đó nổi bật là sự chuyển nhượng lãnh thổ giữa Thái và Lào dẫn tới việc đại đa số người Lào hiện sống trên đất Thái chứ không phải trên đất Lào. Phần lớn vùng Đông Bắc Thái Lan (còn gọi I San) xưa kia thuộc lãnh thổ Lào. Sau này, với sự thỏa thuận giữa Thái Lan và các cường quốc phương Tây, hầu hết lãnh thổ bờ hữu Mê Kong rộng lớn này của Lào với phần lớn cư dân Lào tộc đã thuộc quyền cai quản của Băng Cốc. Cư dân đôi bờ nói chuyện với nhau không cần phiên dịch, phong tục tập quán và kiến trúc tôn giáo có rất nhiều nét tương đồng.

Thà Khẹc là tỉnh lỵ của tính Khăm Muộn thuộc miền Trung nước Lào, nơi có rất nhiều bà con Việt kiều người Quảng Bình đang sinh sống. Đối diện bên kia bờ Mê Kong là thành phố Na Khon Pha Nom, tỉnh lỵ của tỉnh cùng tên thuộc ThChùa Pra Thạt Xen Chunái Lan. Chúng tôi tới thăm một khu vực của người Việt, nơi có trường tiểu học dạy bằng tiếng Việt tại Thà Khẹc, có đền thớ Trần Hưng Đạo và có ngôi chùa Bồ Đề theo phái Bắc tông của đạo Phật. Ở Lào, những  nơi có đông Việt kiều thường thì bà con xây chùa riêng, những nơi khác người Việt đến lễ Phật tại các chùa của người Lào.

Chùa Pra Thạt Xen Chun. Ảnh Phạm Khắc

Tại đôi bờ Mê Kong đoạn này, mỗi thành phố có một ngôi tháp rất tiêu biểu, đều là những kiến trúc Phật giáo nổi tiếng được biết đến với cái tên rất thơ mộng là “Đôi tháp Tình Yêu”. Tòa tháp bên Lào có tên “Xì Khọt Ta Boong” là trung tâm lễ hội và tâm linh của cả vùng Khăm Muộn, một đặc thù về kiến trúc Phật giáo của Đông phương. Tòa tháp bên Thái mang tên “Pha Nôm”xây cùng thời với Vạt Phu là di sản văn hóa thế giới ở Chăm Pa Sắc. Chính hai ngôi tháp cổ này cùng với những lễ hội mà chúng là trung tâm đã góp phần tạo nên sự gắn bó thân thiện giữa cư dân đôi bờ Mê Kong thuộc hai quốc gia khác nhau. Hàng năm có cuộc đua thuyền chung do 2 bên thay nhau tổ chức.

Chúng tôi vượt sông trên con tàu của một phụ nữ Việt kiều sinh sống ở Na Khon Pha Nom. Tháng 3 năm 1946 trên đoạn sông này đã xảy ra một sự kiện bi thảm:một ngàn xác chết của người Việt đã phủ kín mặt sông trong trân ném bom của quân Pháp ngăn cản hàng chục ngàn Việt kiều vượt sông sang Thái lánh nạn. Người lái xe đưa chúng tôi đi sâu vào đất Thái cũng là một Việt kiều ở Thái Lan. Rời Na Khon Pha Nom, chúng tôi tới thăm một thành phố láng giềng ở sâu trong nội địa khoảng 100 cây số, đó là Xa Con Na Khon, nơi có một ngôi chùa rất đẹp: chùa Pra Thạt Xen Chum. Đây là ngôi chùa lớn, lộng lẫy và bề thế như một lâu đài với 3 màu tương phản nổi bật tôn tạo lẫn nhau là trắng ngà, đỏ tươi và vàng rực lung linh cả một góc trời Xa Con thanh bình và thơ mộng. Chùa xây theo kiểu 3 lớp mái so le chồng lên nhau đầy ấn tượng về sự bền vững, linh thiêng và an bình của đạo Phật. Ngôi tháp trắng, chóp xanh màu lá cây, cao 24 mét, có tàng trữ di chỉ của Quốc vương Khơ Me là nét đặc sắc của ngôi chùa. Ở Thái Lan , cùng với nhà nước và nền quân chủ, đạo Phật là một trong ba cột trụ chính của đất nước. Vào thế kỷ thứ XIII, Phật giáo đã trở thành quốc giáo. Tuy nhiên, do vị trí địa lý và sự biến thiên của lịch sử, nền văn hóa bản địa Xa Con chịu ảnh hưởng khá nhiều của văn hóa Ấn Độ, Lào và Khơ Me. Ví dụ tòa tháp trắng chóp xanh trong chùa Pra Thạt Xen Chum là một kiến trúc thuần Lào. Phần trên cùng của tháp gợi ta liên tưởng tới Thạt Luồng ở Viêng Chăn. Riêng đỉnh chùa lại được kết cấu bằng đá ong Khơ Me. Ngoài ra, trong thành phố còn có một số đền đài Ấn Độ giáo, một số ngôi chùa Khơ Me với nhiều họa tiết điêu khắc rất tinh xảo. Đó là những chấm phá rất hài hòa trong bức tranh đa tôn giáo của xã hội Thái Lan dựa trên nền tảng và trụ cột là Phật giáo, nơi sản sinh ra gần như toàn bộ nền văn minh truyền thống của quốc gia lừng danh này ở Đông Nam Á.

Có thể nói, dòng Mê Kong lững lờ giữa đôi bờ Lào-Thái là bức trường họa tuyệt vời về cảnh sắc thiên nhiên và về nền Phật giáo lung linh huyền ảo. Nếu như sông nước Mê Kong, mây ngàn gió núi lập nên một góc trời riêng thanh bình tĩnh lặng cho các bộ tộc Lào-Thái thì đạo Phật đã đem đến cho họ sự an bình quý giá về tâm hồn, góp phần tạo dựng nên một nền đạo đức mẫu mực, một tính cách nhân sinh hiền hòa phóng khoáng và một nền học vấn sâu sắc cho cư dân. Thấp thoáng giữa tán rừng hoặc sừng sững giữa vườn cổ thụ là những bông hoa nghệ thuật kiến trúc Phật giáo nguy nga , tráng lệ, trầm mặc, ngàn năm soi bóng bên dòng chảy êm đềm. Đó chính là bức chân dung sinh động đầy sức gợi cảm và suy tưởng về một lẽ sống, một nền triết học đã âm thầm tồn tại, phát triển và đứng vững suốt hai mươi lăm thế kỷ■

 

(Visited 415 times, 1 visits today)

Tags: ,

Category: Danh Thắng, Trần Đức Tuấn

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *