Phật giáo và Thời đại, Văn Hóa Phật Giáo 391

Góp phần tìm hiểu sự phát triển của Phật giáo thời đầu nhà Nguyễn (1802-1858) (Hưng Trung)

Posted on by Ngọc Chí

Ở Nam bộ, chùa tháp mọc lên hàng loạt, người dân dựng chùa để cầu an, gần gũi, giúp đỡ nhau trong làm ăn, sinh sống.

Nhà Nguyễn ra đời sau khi chúa Nguyễn Ánh lật đổ nhà Tây Sơn năm 1802. Triều đại nhà Nguyễn là vương triều phong kiến đầu tiên cai trị trên lãnh thổ rộng lớn chưa từng có, suốt từ Bắc chí Nam. Người đông hơn, đất rộng hơn nhưng khó khăn còn đó không phải là nhỏ. Chính trong lúc này, người đứng đầu vương triều là vua Gia Long phải chọn một hệ tư tưởng là Nho giáo để nhất kết nhân tâm, phục vụ công cuộc xây dựng và phát triển triều đại nhà Nguyễn. Song, bên cạnh Nho giáo, nhân dân đã quen thuộc với một hệ tư tưởng khác từ nghìn xưa là Phật giáo. Dù cố gắng đề cao Nho giáo như hệ tư tưởng chủ đạo, nhà Nguyễn vẫn không thể xem nhẹ những khía cạnh liên quan đến Phật giáo như là tôn giáo gắn bó hữu cơ với nhân dân từ Nam chí Bắc.

1. CHÍNH SÁCH VỀ PHẬT GIÁO CỦA CÁC VUA ĐẦU TRIỀU NGUYỄN

Về đại thể, có thể nói chính sách ban đầu của triều Nguyễn là hạn chế sự phát triển của Phật giáo. Triều đình tăng cường quản lý số lượng Tăng, Ni, bắt họ tham gia những công việc xã hội và chủ trương thu hẹp ảnh hưởng của nhà chùa trong nhân dân, cố ý đề ra những quy định ngặt nghèo nhằm giảm bớt việc xây chùa, tô tượng, đúc chuông và số người theo Đạo Phật.

Vua Gia Long sai các đình thần xét hết các chùa trong hạt, từ Hòa thượng cho đến đạo đồng phải ghi hết số người vào sổ để dâng, rồi sai Lại bộ truyền bảo rằng: Phàm Tăng độ tuổi từ 50 trở lên thì vẫn miễn lao dịch, chưa đến 50 thì phải chịu lao dịch như dân. Kẻ nào dám trốn tránh thì bắt tội [1]. Vua còn hạn xây chùa mới, tô tượng, đúc chuông, hạn chế lập đàn chay: “…từ nay về sau, chùa quán có đổ nát mới được tu bổ, còn làm chùa mới và tô tượng, đúc chuông, đàn chay, hội chùa, hết thảy đều cấm. Sư sãi có kẻ chân tu thì lý trưởng sở tại phải khai rõ tính danh, quán chỉ đem nộp ở quan trấn để biết rõ số” [2].

Đến đời vua Tự Đức, triều đình vẫn tiếp tục hạn chế việc xây chùa, đúc tượng. Vua ra lệnh tách hoạt động của nhà chùa ra khỏi hoạt động của triều đình. “Tỉnh hạt Bình Định không mưa. Tỉnh thần là Vương Hữu Quang đón sư đọc kinh tại tỉnh lỵ, được mưa tâu lên. Vua nói: […] Từ nay về sau có cầu đảo, hoặc làm chay tụng kinh, phải làm ở đền đài, không được xuất lược làm ở nơi công thực như thế” [3].

Son song với việc ban hành chính sách hạn chế Phật giáo, nhà Nguyễn còn tiến hành phê phán giáo lý của Đạo Phật. Luận điểm của sự bài xích Phật giáo thời kỳ này không mới và cũng đã được nhiều công trình nghiên cứu đề cập, chúng tôi không trích lại trong bài viết này. Hệ quả của việc bài bác Phật giáo từ phía triều đình là lớn lao, khiến cho Đạo Phật bị suy yếu lần hồi, chư Tăng Ni không được coi trọng như giai đoạn trước đó. Thế nhưng khách quan mà nói, Phật giáo hãy còn vững vàng trong lòng dân tộc. Sự hạn chế của triều đình tuy gây hệ quả song không thể ngăn chặn được lòng mến mộ của nhân dân đối với Phật giáo. Sử liệu không còn lưu giữ những phản biện của chư Tăng Ni thời bấy giờ đối với những chính sách hạn chế của triều đình nhà Nguyễn, chỉ biết giáo lý nhà Phật vẫn lặng lẽ thâm nhập vào các tầng lớp trong xã hội, chi phối đời sống tinh thần nhiều người.

2. SỨC SỐNG MÃNH LIỆT CỦA PHẬT GIÁO

Trong nhân dân, những quy định khắt khe của nhà Nguyễn về xây chùa, tô tượng, xuất gia… chỉ có tác dụng tạm thời và trong phạm vi hạn hẹp. Vốn dĩ “phép vua thua lệ làng”, cũng như tính phân tán và sự diễn biến chậm rãi của xã hội cổ truyền đã khiến cho sắc lệnh của triều đình không phát huy hết tác dụng như mong đợi. Như các triều đại trước, người dân vẫn hướng về Phật giáo, vẫn đến chùa vào ngày sóc ngày vọng, kính trọng Tăng đoàn và tìm sự bình an ở chốn thiền môn. Trong lòng họ, niềm tin theo giáo lý Đạo Phật là một nhu cầu tâm linh không gì có thể bài bác được.

Ngay cả dưới đời vua Gia Long, vua vẫn phải đặt đàn chay lớn ở chùa Thiên Mụ. Điều đó cho thấy sức sống và uy tín của Phật giáo vẫn tỏa sáng ngay cả khi gặp vận hạn chế của triều đình nhà Nguyễn.

Sẵn lòng tin ở sức mạnh của thần Phật, người dân xem việc đóng góp cho nhà chùa là một nhiệm vụ thiêng liêng. Nhà chùa cũng rất trân trọng công sức đóng góp của người dân và khắc ghi vào bia, phổ hệ, sắm hương hóa tụng kinh cho họ phút lâm chung. Tấm lòng từ bi công đức của người dân vì thế mà ngày càng tăng lên. Chùa chiền vì thế vẫn là một hệ thống gồm nhiều quy mô: Lớn đi liền với nhỏ, mới đi liền với cũ, chùa nhà đi liền với chùa làng và chùa nước. Đặc biệt, ở kinh đô Huế, nơi tập trung nhân lực và tài lực của cả nước, chùa tháp được tu sửa và xây dựng mới uy nghi. Các chùa như: Thiên Mụ, Giác Hoàng, Diệu Đế, Thánh Duyên… là minh chứng đó. Ở Nam bộ, chùa tháp mọc lên hàng loạt, người dân dựng chùa để cầu an, gần gũi, giúp đỡ nhau trong làm ăn, sinh sống [4].

Cũng cần nhắc đến sự bất nhất trong chính sách bài bác Phật giáo của các vua đầu triều Nguyễn. Vua Minh Mệnh và Thiệu Trị vừa duy trì chính sách của Nguyễn Thế Tổ, vừa tiến gần đến Phật giáo. Những thành kiến về Phật giáo như không đề cao quyền lực thiên tử, không nhắc đến tam cương ngũ thường, dần dà được vượt qua. Do đó, chúng ta thấy sự thay đổi dần dần trong lời lẽ của hai vị vua này đối với Phật giáo. Từ chỗ cho tu sửa chùa tháp, đặt đàn chay tế lễ ở chùa là “nối chí người trước”, là để “cho tròn quả phúc”, để “cầu phúc lâu dài”, đến chỗ nhắc lại rằng: “Nho và Phật đều dạy cho người ta làm điều thiện”, “không nên nhất khái cho Phật giáo là dị đoan” [5].

Vua Minh Mệnh đối với Phật giáo hãy còn ngập ngừng, đôi lúc phải thanh minh với triều thần về việc làm của mình, như khi đến thăm chùa Thánh Duyên và đề thơ đã nói: “Trẫm đối với Đạo Phật, cái ý không khen không chê, đã có thể biểu hiện ở một bài thơ này vậy” [6]. Đến đời vua Thiệu Trị, ông đã xem việc chi cấp cho nhà chùa, xây chùa, tô tượng, đúc chuông, lập đàn chay… là việc tất yếu. Vua còn làm thơ ca tụng cảnh chùa. Quan lại triều đình cũng tin vào Phật giáo theo nhiều mức độ khác nhau. Có người là đại thần trong triều, cũng tự xưng mình là người tu tại gia, chăm sóc việc chùa, tạc bia, khắc kinh. Trong giới tông thất, các vị thái hậu, chính cung, công chúa, phi tần… là những người sùng mộ Đạo Phật. Họ theo Phật, thờ Phật để mong tạo được công đức, hay lâm chung được vãng sanh Tịnh độ. Hòa thượng Phúc Điền đã ghi lại: Các vương công xây chùa trong gia thất [7]. Các bà cũng yêu sách phu quân, hoặc nhà vua tổ chức lễ đàn chay và ngày hội chùa. Ngay cả dưới đời vua Gia Long, vua vẫn phải đặt đàn chay lớn ở chùa Thiên Mụ. Điều đó cho thấy sức sống và uy tín của Phật giáo vẫn tỏa sáng ngay cả khi gặp vận hạn chế của triều đình nhà Nguyễn.

3. PHẬT GIÁO NHƯ MỘT TỔNG THỂ TÔN GIÁO VẪN PHÁT TRIỂN RỘNG KHẮP

Những điều trên cho thấy Phật giáo đầu triều Nguyễn đã trở thành một giai đoạn riêng, có nhiều nét khác so với trước, mà đặc điểm chính trị – xã hội đương thời đã tạo ra. Một mặt, chính sách của triều đình cố ghép Phật giáo vào khuôn khổ quan niệm của mình. Mặt khác, với tính chất là thế giới quan, là tín ngưỡng truyền thống, có sức mạnh của truyền thống, Phật giáo đã nỗ lực vượt ra ngoài vòng cương tỏa của triều đình phong kiến, tìm lấy cho mình con đường phát triển độc lập và đã chi phối trở lại cách nhìn nhận cũng như thái độ của triều đình. Có thể kể đến những nét lớn của sự vận động Phật giáo giai đoạn này như sau:

Về Tăng đoàn, đây vẫn là lực lượng Tu sĩ đông đảo dưới thời Nguyễn. Chùa lớn thì số Tăng chúng đến ba mươi người. Chùa nhỏ cũng dăm bảy người. Mỗi ngày, các vị tụng kinh ba hoặc bốn lần vào các buổi: sáng, trưa, chiều và tối. Họ thường tụng chư kinh Nhật tụng, kinh Vô Lượng Thọ, kinh Quán Vô Lượng Thọ, kinh A Di Đà, kinh Diệu Pháp Liên Hoa… Triều Nguyễn nhiều lần tổ chức thi Sư Tăng, kiểm tra giáo lý, sự tu trì và đức độ, có nhiều đợt ban phát giới đạo, độ điệp và văn bằng Tăng cương. Trong thời vua Minh Mệnh, có năm sai bộ Lễ sát hạch, chọn 50 người thông thạo giáo lý cấp cho giới đao, độ điệp, có năm chọn người quyết chí tu hành, tinh tiến giữ giới, cũng có năm chọn những người đức hạnh thanh cao, đạo pháp linh diệu cấp cho văn bằng Tăng cương. Việc làm này của triều đình trước hết nhằm giảm số lượng tu sĩ Phật giáo, loại trừ những kẻ trốn tránh lao dịch, lợi dụng cửa Thiền trục lợi. Nhưng về phương diện khách quan, lại là việc sắp xếp lại sự tổ chức Phật giáo.

Gắn liền với trú xứ của chư Tăng Ni là các chùa. Một hệ thống chùa tháp hiện hữu vẫn còn và nhóm chùa tháp được trùng tu, xây mới xuất hiện. Ở ngoài Bắc, các chùa như: Chùa Dâu, Bút Tháp, Phật Tích, Vĩnh Nghiêm, Keo, Sài Sơn, Tây Phương… đều được tu bổ, sửa chữa. Ở miền Trung, đặc biệt là tại kinh đô Huế, hàng loạt chùa tháp được xây dựng rất khang trang, mang sắc thái vừa của người Việt vừa tích hợp một phần yếu tố văn hóa Chăm, tạo nên những kiến trúc mới mẻ. Ở miền Nam thì chùa tháp tiếp thu nét kiến trúc của các nước Đông Nam Á. Đối với kinh sách Phật giáo, một hệ thống kinh sách đã ra đời và được khắc in. Có những người có ý thức chuyên làm việc này, có những ngôi chùa chuyên phụ trách việc khắc in và tàng trữ các ván in (chùa Bổ Đà, Từ Quang, Liên Tôn…). Các bộ kinh như: Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, Dược Sư, Địa Tạng, Tam Thiên Phật Danh,… và các bộ ngữ lục được in ấn với số lượng lớn, phục vụ nhu cầu tu học, tìm hiểu của chư tăng ni và nhân dân

Tóm lại, chính sách của nhà Nguyễn trước hết là hạn chế sự phát triển của Đạo Phật nhưng Phật giáo không vì thế mà thui chột. Đạo Phật vẫn tìm được vị thế rất riêng, rất cao trọng trong tâm khảm của người dân nước ta.

Hưng Trung

 

Chú thích:

[1] Đại Nam Thực lục, tập 2, Nxb. Sử học, 1963, tr.289.

[2] Đại Nam Thực lục, tập 3, Nxb. Sử học, 1963, tr.167.

[3] Đại Nam Thực lục, tập 27, Nxb. KHXH, 1973, tr.376.

[4] Thích Hải Ấn, Hà Xuân Liêm, Lịch sử Phật giáo xứ Huế, 2006, Nxb. Văn Hóa Sài Gòn.

[5] Đại Nam Thực lục, tập 17, Nxb. KHXH, 1966, tr.54.

[6] Đại Nam Thực lục, tập 13, Nxb. KHXH, 1966, tr.156.

[7] HT. Phúc Điền, Thiền uyển kế đăng lược lục, Thư viện Nghiên cứu Hán Nôm, tr.45a.

170 thoughts on “Góp phần tìm hiểu sự phát triển của Phật giáo thời đầu nhà Nguyễn (1802-1858) (Hưng Trung)”

  2. A2Bookmarks Argentina Social Bookmarking Website says:

    Bài viết của tác giả Ngọc Chí trên blog về sự phát triển của Phật giáo thời đầu nhà Nguyễn đã cung cấp một cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa Phật giáo và triều Nguyễn. Tác giả đã làm rõ rằng dù triều đình nhà Nguyễn dưới thời vua Gia Long, Minh Mệnh và Thiệu Trị đã thực hiện nhiều chính sách hạn chế Phật giáo, đặc biệt là về việc xây dựng chùa chiền và hoạt động của các Tăng Ni, Phật giáo vẫn tiếp tục duy trì ảnh hưởng mạnh mẽ trong lòng dân. Chính sách của triều đình có thể đã tạo ra những khó khăn tạm thời, nhưng không thể dập tắt được niềm tin sâu sắc của người dân vào Đạo Phật. Phật giáo không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ, chứng tỏ sức sống bền bỉ của nó qua các giai đoạn khác nhau của lịch sử. Điều này có thể liên hệ với sự phát triển của các nền tảng xã hội trực tuyến hiện nay, chẳng hạn như Argentina dofollow social bookmarking website by A2Bookmarks. Giống như cách mà Phật giáo tìm thấy con đường phát triển bất chấp những hạn chế của triều đình, các nền tảng mạng xã hội ngày nay cũng tìm cách mở rộng và phát triển trong môi trường cạnh tranh khắc nghiệt. Năm 2025 sẽ chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của các trang web social bookmarking tại Argentina, như “2025 Argentina social bookmarking website” với sự hỗ trợ của A2Bookmarks Argentina. Cuối cùng, xin cảm ơn tác giả Ngọc Chí vì đã chia sẻ bài viết rất giá trị và hữu ích này. Nó không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử và sự phát triển của Phật giáo dưới triều Nguyễn mà còn cung cấp nhiều thông tin thú vị và bổ ích. Cảm ơn sự đóng góp của tác giả cho việc nghiên cứu và bảo tồn di sản văn hóa của chúng ta.

  3. Sightseeing Places in Solan says:

    Solan, a delightful town in Himachal Pradesh, is a captivating destination for international travelers eager to explore India’s natural beauty and rich history. Known for its stunning landscapes and pleasant climate, Solan offers a serene escape from the ordinary. A notable attraction is the Pandava Gufa, a fascinating cave steeped in mythology that provides an intriguing glimpse into ancient legends. To discover more about the places to visit near Pandava Gufa, consider planning your journey with ClearHolidays™. Immerse yourself in the vibrant culture and breathtaking scenery of India, where every visit offers unforgettable experiences. We invite you to explore the wonders of India with us!

  4. Rita Hill says:

    Hi there! I just wanted to ask if you ever have any trouble withhackers? My last blog (wordpress) was hacked andI ended up losing several weeks of hard work due to no back up.Do you have any solutions to protect against hackers?

  9. blonde porn says:

    Itís hard to come by knowledgeable people in this particular subject, but you sound like you know what youíre talking about! Thanks

  10. Buff Like says:

    A motivating discussion is worth comment. I do believe that you should write more on thisissue, it might not be a taboo subject but generally folks don’t discuss such issues.To the next! Cheers!!

  12. Kasyno Online PL says:

    When someone writes an piece of writing he/she maintains the idea of a user in his/her mind that how a user can know it. So that’s why this piece of writing is great. Thanks!

  13. Mua sub says:

    Thank you for the auspicious writeup. It in fact was once a amusement account it.Glance complicated to far brought agreeable from you!However, how can we keep up a correspondence?

  14. Mua sub says:

    You could definitely see your skills in the work you write.The sector hopes for even more passionate writers such asyou who aren’t afraid to mention how they believe. All the time go after your heart.

  22. Mila Rosales says:

    Don’t get overly enthusiastic and help it become a long drawn out production. If you’re going to stint on any of those, then forget it. I hope support you miss the headaches on YouTube views.

  23. ice water hack says:

    Wow that was unusual. I just wrote an extremely long comment but after I clicked submit my comment didn’t appear. Grrrr… well I’m not writing all that over again. Regardless, just wanted to say wonderful blog!

  24. see the website says:

    I am extremely impressed with your writing skills and also withthe layout on your blog. Is this a paid theme or did you modify it yourself?Anyway keep up the excellent quality writing, it israre to see a nice blog like this one nowadays.

  25. LOL hacks says:

    It’s actually very difficult in this busy life to listen news on TV, thus I simplyuse internet for that reason, and take the most recent news.

  26. Marlo Desbiens says:

    We stumbled over here different website and thought I might as well check things out. I like what I see so i am just following you. Look forward to exploring your web page repeatedly.

  27. Rosaura Chadd says:

    My coder is trying to convince me to move to .net from PHP. I have always disliked the idea because of the expenses. But he’s tryiong none the less. I’ve been using Movable-type on various websites for about a year and am concerned about switching to another platform. I have heard fantastic things about blogengine.net. Is there a way I can import all my wordpress content into it? Any help would be really appreciated!

  28. Jamie Ostby says:

    I know this if off topic but I’m looking into starting my own weblog and was curious what all is required to get set up? I’m assuming having a blog like yours would cost a pretty penny? I’m not very web smart so I’m not 100 certain. Any tips or advice would be greatly appreciated. Thank you

  29. Jamel Sequra says:

    A formidable share, I simply given this onto a colleague who was doing a little analysis on this. And he actually purchased me breakfast as a result of I found it for him.. smile. So let me reword that: Thnx for the deal with! But yeah Thnkx for spending the time to debate this, I feel strongly about it and love reading extra on this topic. If potential, as you turn out to be experience, would you mind updating your blog with extra particulars? It is highly helpful for me. Big thumb up for this blog submit!

  31. Sabine Lobur says:

    I simply couldn’t depart your web site before suggesting that I really loved the standard info an individual supply in your guests? Is gonna be back frequently in order to check out new posts

  32. Emile Arnholt says:

    Just wish to say your article is as amazing. The clarity in your post is simply spectacular and i can assume you’re an expert on this subject. Well with your permission allow me to grab your RSS feed to keep updated with forthcoming post. Thanks a million and please carry on the enjoyable work.

  33. hut ham cau dong thap says:

    An interesting discussion is worth comment. I think that you need to publish more on this subject matter, it might not be a taboo matter but typically people do not discuss these topics. To the next! Many thanks!!

  34. Brain Thorley says:

    Fantastic site. Lots of useful info here. I am sending it to several friends ans also sharing in delicious. And obviously, thanks for your effort!

  35. Thurman Campeau says:

    Hey just wanted to give you a quick heads up. The words in your post seem to be running off the screen in Firefox. I’m not sure if this is a format issue or something to do with browser compatibility but I thought I’d post to let you know. The style and design look great though! Hope you get the problem resolved soon. Thanks

  36. Anamaria Fenimore says:

    Hey! Do you know if they make any plugins to assist with SEO? I’m trying to get my blog to rank for some targeted keywords but I’m not seeing very good gains. If you know of any please share. Cheers!

  37. nutty putty cave john edward jones says:

    Hiya, I am really glad I have found this info. Today bloggers publish only about gossips and web and this is really frustrating. A good website with exciting content, that is what I need. Thank you for keeping this site, I’ll be visiting it. Do you do newsletters? Can’t find it.

  38. Ona Tronstad says:

    Hey there! This is kind of off topic but I need some guidance from an established blog. Is it very hard to set up your own blog? I’m not very techincal but I can figure things out pretty quick. I’m thinking about creating my own but I’m not sure where to start. Do you have any ideas or suggestions? Thank you

  60. click here says:

    There is noticeably a bundle how to eat out a woman identify about this.I consider you made various nice points in features also.

  61. click here says:

    I¡¦ll right away seize your rss as I can’t to find your e-mail subscription hyperlink or newsletter service. Do you have any? Please allow me realize so that I may just subscribe. Thanks.

  81. https://t.co/HLi0dV7pPA says:

    whoah this blog is fantastic i really like reading your posts.Keep up the good work! You understand, a lot of persons are searching around for this information, you can aid them greatly.

  91. Thay man hinh iPhone 11 says:

    I am extremely impressed with your writing skills and also with the layout on your blog.Is this a paid theme or did you customize it yourself? Either way keepup the nice quality writing, it is rare to see a great blog like this one these days.

  115. Elinore says:

    Your style is really unique in comparison to other people I’ve read stuff from. Many thanks for posting when you’ve got the opportunity, Guess I will just bookmark this blog.

  128. game says:

    ブランドDIORディオール指輪コピー代引きWomen’s Spandex Latex Triangle Bodysuit

  144. Mua sub Facebook says:

    It’s tough to arrive by experienced folks Within this distinct subject, however , you audio like you determine what you’re referring to! Many thanks orof.infoforwomen.be/map22.php lediga jobb bor??s

  146. xhamster.com says:

    Hello there! I could have sworn I’ve been to this blog before but after checking through some of the post I realized it’s new to me. Anyhow, I’m definitely happy I found it and I’ll be bookmarking and checking back often!

  147. go to see says:

    It’s actually a great and helpful piece of info.I am happy that you simply shared this helpful info with us.Please stay us up to date like this. Thank you for sharing.Feel free to visit my blog blog teknologi (instapaper.com)

  152. game slot says:

    Hi, yup this piece of writing is actually nice and I have learned lot of things from it on the topic of blogging. thanks.

  153. 999bet says:

    It’s going to be end of mine day, however before finish I am readingthis fawntastic post tto increase my experience.

  158. Dolly Kuszlyk says:

    Thanks for the strategies you are giving on this web site. Another thing I want to say is the fact getting hold of copies of your credit history in order to scrutinize accuracy of each detail could be the first activity you have to perform in credit improvement. You are looking to clean your credit report from destructive details flaws that spoil your credit score.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *